Колонка: Марказий Осиё ўзлигини англамоқда
Айнан шу ерда у Бешинчи Франция республикаси асосчиси Шарль де Голль билан биринчи учрашувига тайёрланган. Бу учрашув Иккинчи жаҳон урушидан кейин Германия ва Франция ярашуви ҳамда кейинчалик Европа ҳамкорлигига замин яратган воқеалардан бири бўлган.
Шунинг учун орадан ўн йиллар ўтиб, бу ерда бугун ўз келажак формуласини излаётган яна бир минтақа — Марказий Осиё ҳақида муҳокама юритилиши рамзий маъно касб этди.
Конрад Аденауэр номидаги жамғарманинг Марказий Осиё бўйича минтақавий дастури томонидан ташкил этилган учрашувда хавфсизлик, ташқи сиёсат, сув ва иқлим, транспорт, иқтисодиёт ҳамда минтақавий ўзига хослик масалалари муҳокама қилинди. Унда Ўзбекистон, Қирғизистон ва Тожикистондан экспертлар, парламент аъзолари ҳамда олимлар иштирок этди.
Аммо барча муҳокамалардан кейин менда қандайдир алоҳида формула эмас, балки бир ҳис қолди. Назаримда, Марказий Осиёга бўлган қараш аста-секин ўзгармоқда. Яқин вақтларгача минтақага четдан — йўналишлар, чегаралар, йирик давлатлар манфаатлари орқали қараш осонроқ эди. Энди эса тобора кўпроқ ичкаридан қарагимиз келяпти: ўзимизни нима боғлаб туради, биргаликда нималар қила оламиз ва келажагимизни қандай кўришни истаймиз?
Қўшничилик манфаатли бўла бошлаганда
Эҳтимол, бу энг сезиларли ўзгаришлардан биридир.
Агар илгари минтақа учун асосий вазифа ҳеч бўлмаганда қарама-қаршиликка йўл қўймаслик бўлган бўлса, бугун тобора кўпроқ бошқа савол пайдо бўлмоқда: биргаликда нима қилиш мумкин?
Бу ерда энди нафақат сиёсат, балки иқтисодиёт ҳақида ҳам гапириш мумкин. Марказий Осиёнинг бешта давлати ялпи ички маҳсулоти тахминан 520 млрд долларга етди ва сўнгги саккиз йилда қарийб 2,5 баробар ўсди. Марказий Осиё давлатларининг ўзаро савдо ҳажми 11 млрд долларга яқинлашди, ўзаро инвестициялар эса 5,6 баробар ошди.
Бу рақамлар бир тенденцияни кўрсатмоқда: минтақавий боғлиқлик иқтисодий қиймат ярата бошлаяпти.
Шунинг учун Марказий Осиё учун шунчаки транспорт ҳаби бўлишнинг ўзи энди етарли эмас. Товарларни нафақат ўз ҳудуди орқали ўтказиш, балки уларни шу ерда ишлаб чиқариш ҳам муҳим. Нафақат хомашёни ташиш, балки қўшилган қиймат яратиш. Нафақат капитални жалб қилиш, балки ўзининг технологик ва молиявий салоҳиятини ҳам ривожлантириш.
Масалан, учрашув давомида иқтисодий маконимизни, айниқса қўшма лойиҳаларни санкция босимидан ҳимоя қилишнинг ягона ҳуқуқий стандартларини ишлаб чиқиш ҳақида гап борди. Бунда минтақа давлатлари бир-бирини тўлдириши, бирида етишмаган имкониятни бошқасидан олиши мумкин.
Кўп векторлиликдан — минтақавий субъектликка
Бу фикр суҳбатларда бир неча бор янгради.
Ташқи ҳамкорлик кўпинча танлов сифатида кўрилади: бир йўналиш ўрнига бошқаси, бир ҳамкор ўрнига бошқаси, бир тортишиш маркази ўрнига бошқаси.
Аммо Марказий Осиё учун бошқа мантиқ анча самаралироқ бўлиши мумкин. Муқобиллик эмас, қўшимча имконият.
Янги транспорт коридори мавжуд йўналишни алмаштириши шарт эмас, балки муқобил йўлга айланиши мумкин. Янги инвестор аввалги ҳамкордан воз кечишни англатмайди. Янги технологик ҳамкорлик бошқа шериклар билан ишлаш имкониятини чекламаслиги керак.
Шу ерда алоҳида давлатларнинг кўп векторлилигидан — минтақавий автономия ва минтақанинг субъектлигига олиб борадиган муҳим боғлиқлик пайдо бўлади. Фақат имкониятлардан бирини танлаш эмас, балки янгиларини яратиш.
Бу ягона ташқи сиёсат ёки давлатларнинг мустақиллигидан воз кечишни англатмайди. Аксинча, минтақа қанча кўп имконият яратса, ҳар бир алоҳида давлатнинг манёвр қилиш учун имконияти шунча кенгаяди.
Шу маънода минтақавий автономия кўпроқ ўзини ўзи таъминлаш ҳақида. У ташқи дунё билан кенгроқ имкониятлар тилида мулоқот қила олиш қобилиятини англатади.
Минтақа муаммоларини ўзи ҳал қилишни ўрганмоқда
Марказий Осиё давлатлари ўз минтақавий муаммоларини ҳал қилиш учун масъулиятни тобора кўпроқ ўз зиммасига олмоқда.
Муҳокамалар чоғида гап фақат ҳарбий ёки сиёсий хавфсизлик ҳақида боргани йўқ. Сув энергетика билан, транспорт қўшни давлатлар инфратузилмаси билан боғлиқ, иқлим ва экологик муаммолар эса умуман чегара билмайди. Киберхавфлар бундан-да долзарб.
Агар муаммо минтақавий тус олса, уни ҳал қилиш масъулияти ҳам аста-секин минтақавий тус олиши керак. Менимча, бугун Марказий Осиёда содир бўлаётган энг муҳим жараёнлардан бири шу.
Давлатлар мураккаб масалаларни ташқи воситачиларсиз, бевосита ўзлари ўртасида ҳал қилишга тобора кўпроқ интилмоқда. Бу борада чегаралар бўйича уч томонлама келишув ва Хўжанд декларацияси яққол мисол бўла олади.
Учрашув иштирокчилари ҳатто Қирғизистоннинг БМТ Хавфсизлик Кенгашига аъзолигини ҳам миллий дипломатия доирасидан кенгроқ масала сифатида кўрди — бу умумий масъулият ва минтақанинг субъектлиги мустаҳкамланаётганининг кўрсаткичи ҳамдир.
Минтақага ҳамкорлар керак, аммо ҳамкорлик ва масъулият — турли тушунчалар. Ҳамкорлар минтақавий вазифаларни ҳал қилишда ёрдам бериши мумкин. Аммо бу вазифаларнинг ўзи тобора кўпроқ Марказий Осиёнинг ички мулоқот мавзусига айланмоқда.
Баъзан одамлар давлатлардан тезроқ яқинлашади
Ва бу, эҳтимол, бутун воқеанинг энг қизиқ қисми. Чунки Марказий Осиё — фақат бешта давлат ва уларнинг институтлари эмас, балки одамлар ҳамдир.
Учрашув давомида парламентлар ва фуқаролик жамиятининг роли, аёллар ва ёшлар платформалари, талабалар алмашинуви ҳамда маданий лойиҳалар ҳақида гапирилди.
Менимча, буларнинг барчаси оддий бир сабабга кўра муҳим: баъзан одамлар расмий институтларга қараганда тезроқ яқинлашади.
Бир оиланинг аъзолари кўпинча чегаранинг икки томонида яшайди. Талабалар қўшни давлатларда таълим олиш имкониятларини кўради. Жаҳон чемпионати вақтида эса Марказий Осиё давлатларининг кўплаб аҳолиси Ўзбекистон терма жамоасига мухлислик қилди. Қўшничилик ҳисси айнан шундай лаҳзалардан шаклланади.
Шунинг учун минтақавий яқинлашувга, иштирокчилардан бири таъкидлаганидек, ўзининг «яхши қўшничиликка йўл кўрсатувчи маёқлар» керак: умумий маданий йўналишлар, қулай сафарлар ва минтақавий медиа майдончалар. Балки музейларга ташриф буюриш учун ягона карталар ёки минтақавий телефон тарифлари каби оддий нарсалар ҳам шулар жумласидандир.
Қизиғи, учрашувда минтақавий ўзликни шакллантириш масаласи ҳам муҳокама қилинди. Шунда биз энди қўшничилик ҳақида шунчаки гапириш билан чекланмаётганимизни тушунасан. Биз: аслида, бизни нима бир минтақа сифатида бирлаштиради? — деган саволни бера бошладик. Шу билан бирга, минтақавий ўзликни буйруқ билан мустаҳкамлаб бўлмаслиги ҳам тушунилади.
Ва, эҳтимол, бундан ҳам муҳими — бундай фикрлар эски стереотиплар билан унчалик боғланмаган ва қўшничиликни ўз ҳаётининг бир қисми сифатида қабул қиладиган авлод вакилларида тобора кўпроқ пайдо бўлмоқда. Айнан шу одамлар аста-секин минтақа яқин йилларда қандай бўлиши учун масъулиятни ўз зиммасига олиши керак бўлади.
Минтақанинг умумий хотираси бор
Минтақанинг келажаги учун, менимча, муҳим бўлган яна бир нозик масала бор — бу тарих.
Марказий Осиёнинг умумий, жуда мураккаб ва бир-бирига чамбарчас боғланган тарихи бор. Аммо бугун ҳар бир давлат уни кўп жиҳатдан ўзининг миллий нуқтаи назаридан талқин қилади.
Ҳар бир давлатнинг ўз қаҳрамонлари, саналари, воқеалари ва оғриқли саҳифалари бор. Аммо минтақавий ўзлик ўтмишга бугунги чегаралардан кенгроқ нуқтаи назар билан қарашга уринишсиз мумкин эмас.
Эҳтимол, учрашувда айтилганидек, бешта давлат олимлари биргаликда Марказий Осиё тарихини ёзиши керакдир. Янги «тўғри» ўтмиш версиясини яратиш учун эмас, балки унда нафақат фарқларимизни, балки бизни боғлаб турган жиҳатларни ҳам кўриш учун.
Марказий Осиёнинг умумий хотираси бор — фақат биз ҳали уни биргаликда ўқишга улгурмадик. Бу ерда ҳам миллий ўзлик ўрнига ягона ўзликни излаш шарт эмас. Инсон бир вақтнинг ўзида кенгроқ маконнинг бир қисми эканини ҳис қилиши мумкин.
Тармоқли минтақа
Муҳокамалар давомида янграган яна бир ғоя — минтақавий умумийликни декларациялардан кундалик амалиётга ўтказиш зарурати.
Каденаббиядаги муҳокамалардан кейин менда Марказий Осиё аста-секин айнан шу томон ҳаракатланаётгандек таассурот қолди. Қатъий миллатлараро тузилма яратиш ёки ташқи дунёга ўзини қарши қўйиш томон эмас. Аксинча, турли давлатларни турли манфаатлар ва турли лойиҳалар боғлайдиган тармоқли ҳамкорлик маконини яратиш томон.
Савдо бир давлатни бошқаси билан боғлайди. Транспорт учинчи давлатни қўшади. Энергетика — тўртинчисини. Сув, хавфсизлик, таълим, маданият ва инсонлараро алоқалар эса янги боғлиқликларни кучайтиради. Улар бир вақтнинг ўзида барча бешта давлат орқали ўтиши шарт эмас. Аммо бундай кесишувлар қанча кўп бўлса, минтақа шунча зичлашади.
Менимча, тармоқли моделнинг афзаллиги ҳам шунда. Боғлиқ бўлиб қолиш учун ҳозирча ягона умумий тузилма яратиш шарт эмас. Бир масалада давлатлар ҳамкор бўлиши, бошқасида рақобатлашиши, учинчи масалада эса ҳамкорликка яна бир қўшнини жалб қилиши мумкин. Айрим алоқалар кучайиши, бошқалари сусайиши мумкин, аммо тармоқ ёки кўп даражали ҳамжамиятнинг ўзи бундан қатъи назар ривожланишда давом этади.
Бундай алоқалар аста-секин миллий қоидалар ва стандартларга ҳам таъсир қила бошлайди: давлатлар қанча кўп биргаликда ишласа, уларнинг тизимларини шунча кўпроқ ўзаро мослаштиришга тўғри келади. Бундай ҳолда минтақа нафақат юқоридан қабул қилинадиган сиёсий қарорлар, балки давлатлар ва одамлар ўртасидаги кўплаб амалий алоқалар орқали ҳам шаклланади.
Каденаббиядан кейин
Аденауэр даврида Европа мураккаб қўшничиликни ҳамкорлик тизимига айлантиришни ўрганди. Марказий Осиё ўз йўлидан боради ва, албатта, бошқалар моделини кўчирмаслиги керак. Аммо ғоянинг ўзи универсалдек кўринади: барқарорлик давлатлар қўшничиликни фақат эҳтимолий хавфлар манбаи сифатида қабул қилишни бас қилиб, унда манфаат ва ривожланиш манбаларини кўра бошлаган жойда юзага келади.
Эҳтимол, бугун Марказий Осиёда аста-секин айнан шу жараён кечаётгандир. Қўшнилар нафақат низолашмасликни, балки биргаликда нимадир яратишни ҳам ўрганмоқда. Нафақат минтақа ташқарисидан ҳамкорлар излаш, балки яқин атрофдан ҳам уларни топишни. Нафақат ўз манфаатлари ҳақида гапириш, балки қўшни давлатларда содир бўлаётган воқеалар учун ҳам масъулиятни ўз зиммасига олишни.
Ва, эҳтимол, энди асосий савол Марказий Осиё қайси куч марказига яқинроқ бўлиши ҳақида эмас. Балки Марказий Осиёнинг ўзи ўз танлови доирасини қай даражада кенгайтира олиши ҳақидадир.
Эҳтимол, бу кейинги қадамдир — давлатларнинг кўп векторлилигидан минтақавий автономия ва субъектликка ўтиш. Ташқи дунё билан интеграцияни давом эттирган ҳолда, очиқ ва тенг ҳуқуқли шартларда ҳамкорлик қила оладиган даражада кучли ва ўзаро боғланган минтақага айланиш.