«Стратегик мустақиллик ҳамкорлар ўртасида танлов қилишни эмас, кўпроқ танлов имкониятини англатиши керак». Элдор Арипов — МО ва ЕИ ҳамкорлиги ҳақида
Марказий Осиё мустақил стратегик аҳамият касб этмоқда
Ариповнинг сўзларига кўра, яқин вақтларгача халқаро ҳамжамиятнинг Марказий Осиёга қизиқиши кўп жиҳатдан ташқи омиллар — Россия ва Хитой билан қўшничилик ёки Афғонистон нуқтаи назаридан минтақанинг аҳамияти билан белгиланган. Ҳозир эса вазият ўзгармоқда.
Марказий Осиё иқтисодиёти йилига 6 фоиздан ортиқ ўсмоқда, бу жаҳон иқтисодиётининг ўртача ўсиш суръатидан қарийб икки баравар юқори. Минтақа аҳолиси эса 2050 йилга бориб 100 миллион кишидан ошиши кутилмоқда. Шу билан бирга, анъанавий шимолий, Яқин Шарқ ва денгиз йўналишларида чекловлар ва узилишлар кўпайиб бораётган бир шароитда Марказий Осиёнинг транспорт тугуни сифатидаги аҳамияти ортиб бормоқда. Минтақа замонавий саноат ва янги технологиялар учун зарур бўлган муҳим ресурсларнинг катта захираларига ҳам эга.
Бироқ Арипов энг муҳим ўзгариш сифатида Марказий Осиёнинг ўзаро боғлиқлиги кучайиб бораётганини қайд этди. Мамлакатлар ташқи ҳамкорлар билан муносабатларда тобора кўпроқ умумий кун тартиби билан чиқмоқда. Бугунги кунда «Марказий Осиё плюс» форматидаги 10 дан ортиқ мулоқот майдони мавжуд, умумий инфратузилма ривожланмоқда, савдо ҳажми кенгаймоқда, минтақа иқтисодиётлари эса аста-секин ўзаро боғланиб бормоқда.
«Марказий Осиё энди шунчаки алоҳида бешта миллий бозордан иборат эмас. У аста-секин интеграциялашган иқтисодий маконга айланмоқда», — деди у.
Унинг сўзларига кўра, бу минтақани Европа учун ҳам, умуман халқаро ҳамжамият учун ҳам янада жозибадор ва ишончли ҳамкорга айлантиради.
Европа Иттифоқи билан ҳамкорлик тамойиллари
Ариповнинг фикрича, Марказий Осиё ва Европа Иттифоқи ўртасидаги ҳамкорлик қуйидаги учта тамойилга асосланиши керак.
Ўзаро тўлдирувчанлик. Европа билан ҳамкорлик Марказий Осиёнинг бошқа ҳамкорлар билан муносабатларига муқобил сифатида қаралмаслиги керак.
«Мақсад мавжуд ҳамкорлик алоқаларини алмаштириш эмас, балки янги имкониятларни қўшишдан иборат. Минтақамиз учун стратегик мустақиллик ҳамкорлар ўртасида танлов қилишни англатмаслиги керак. У танлов имкониятлари кўпроқ бўлишини англатиши лозим», — дея таъкидлади у.
ЕИ билан ҳамкорликнинг қадри Марказий Осиё мамлакатлари учун мавжуд бозорлар, йўналишлар, технологиялар ва инвестиция манбалари сонини кўпайтиришда намоён бўлади. Янги ҳамкорлик, дея таъкидлади Арипов, бир қарамликнинг бошқаси билан алмашинишига олиб келмаслиги керак.
Ташқи зарбаларга бардошлилик. Марказий Осиё учун бу янада парчаланган ва олдиндан айтиш қийин бўлган дунё шароитида ҳам ривожланиш суръатлари ва мустақилликни сақлаб қолиш қобилиятини англатади.
Бунга мисол сифатида ЕИ билан қайта тикланувчи энергия манбалари соҳасидаги ҳамкорликни келтириш мумкин. Бу анъанавий энергия манбаларига қарамликни камайтириш имконини беради. Яна бир йўналиш Марказий Осиё фуқароларининг Европа мамлакатларида ишга жойлашиши учун қўшимча қонуний имкониятлар яратиш бўлиши мумкин. Бу меҳнат миграцияси оқимларини диверсификация қилишга хизмат қилади.
Узоқ муддатлилик. Бугунги геосиёсий жараёнлар Европанинг Марказий Осиёга қизиқишини сезиларли даражада оширди. Бироқ Ариповнинг фикрича, яқинлашув дастлаб уни тезлаштирган вазиятлардан қатъи назар давом этиши муҳим.
«Ҳамкорликнинг қадри жорий сиёсий тенденцияларга боғлиқ бўлмагандагина у ҳақиқатан стратегик хусусият касб этади. Бизга кейинги сиёсий давр учун эмас, балки келгуси ўн йилликларга мўлжалланган механизмлар ва лойиҳалар керак», — деди у.
Ҳамкорлик йўналишлари
Арипов ҳамкорликнинг асосий йўналишларидан бири сифатида қўшма қўшилган қиймат занжирларини яратишни қайд этди. ЕИнинг Марказий Осиёдаги муҳим минерал ресурсларга қизиқиши ортиб бораётган бир шароитда, унинг сўзларига кўра, ҳамкорлик минтақа хомашё экспорт қиладиган, уни қайта ишлаш эса Европада амалга ошириладиган модель билан чекланмаслиги керак.
Гап геологик қидирув ва экологик масъулиятли қазиб олишдан тортиб, қайта ишлаш, ишлаб чиқариш, тадқиқотлар ва мутахассислар тайёрлашгача бўлган чуқур ҳамкорлик ҳақида бориши керак.
«Мақсад Европанинг иқтисодий хавфсизлигини Марказий Осиёнинг саноат тараққиёти билан уйғунлаштиришдан иборат бўлиши керак», — деди у.
Шу билан бирга, Марказий Осиё маҳсулотларининг Европа бозорига чиқишини енгиллаштириш, жумладан, уларни сертификатлаш, техник стандартларга мувофиқлигини таъминлаш ва маҳаллий бизнеснинг рақобатбардошлигини оширишга кўмаклашиш зарур.
Яна бир муҳим йўналиш сув ва иқлим бўлиши керак. Ҳароратнинг кўтарилиши, музликларнинг қисқариши ва сув ресурсларига босим қишлоқ хўжалиги, энергетика ва минтақа тараққиётига аллақачон таъсир кўрсатмоқда. Ариповнинг сўзларига кўра, ЕИ ирригация тизимини модернизация қилиш, сув йўқотишларини камайтириш ва сувни тежовчи технологияларни жорий этиш учун технологиялар, тажриба ва молиявий воситаларни таклиф қилиши мумкин.
Транспорт боғлиқлиги ҳам алоҳида аҳамиятга эга. ЕИ Транскаспий транспорт йўлагини Global Gateway ташаббусининг устувор йўналишларидан бири сифатида белгилаган. Бироқ Арипов таъкидлаганидек, бундай лойиҳалар самарадорлигини фақат темир йўллар узунлиги ёки ташиладиган юк ҳажми билан ўлчаб бўлмайди.
«Пировардида, компаниялар товарларни тезроқ, арзонроқ ва олдиндан аниқроқ режалаштириш мумкин бўлган тарзда таший оладими — шу муҳим», — деди у.
Бунинг учун чегара ва божхона тартиб-таомилларини соддалаштириш, тизимларнинг рақамли мувофиқлигини таъминлаш ва транспорт инфратузилмаси фаолиятини яхшироқ мувофиқлаштириш зарур.
Ниҳоят, ҳамкорлик инсон капиталини ҳам қамраб олиши керак. «Инфратузилмани бир неча йилда қуриш мумкин. Уни бошқариш ва ривожлантириш учун зарур кўникмалар эса анча узоқ вақт давомида шаклланади», — деди Арипов.
Кейинги қадамлар қаторида қўшма таълим дастурлари, тадқиқот марказлари ва касбий тайёргарликни йўлга қўйиш мумкин. Бу, жумладан, рақамли технологиялар ва сунъий интеллект соҳаларини ҳам қамраб олади.
Меҳнат миграцияси ҳам алоҳида йўналиш бўлиши мумкин. Европанинг айрим тармоқларида ишчи кучига эҳтиёж ортиб, Марказий Осиёда меҳнат ресурслари кўпайиб бораётган бир шароитда томонлар касбий таълим, малака ва дипломларни тан олиш, тил ўрганиш ҳамда ишга жойлашишнинг хавфсиз ва қонуний каналларини яратиш соҳаларида ҳамкорликни ривожлантириши мумкин.
Афғонистон ва минтақавий барқарорлик
Марказий Осиёнинг келажаги ҳақида гапирар экан, Арипов Афғонистон масаласига алоҳида тўхталди.
«Афғонистонни ҳисобга олмасдан туриб, Марказий Осиёнинг узоқ муддатли транспорт алоқалари ва барқарор ривожланиши ҳақида жиддий гапириш мумкин эмас», — деди у.
Минтақа мамлакатлари учун Афғонистон мавҳум ташқи хавфсизлик муаммоси эмас, балки бевосита қўшни ҳудуд ҳисобланади. Мамлакатдаги вазият бутун Марказий Осиёнинг хавфсизлиги ва иқтисодий истиқболларига тўғридан-тўғри таъсир кўрсатади.
Шу боис Ўзбекистон, дея таъкидлади Арипов, хавфсизлик масалаларини иқтисодий ривожланиш, таълим ва Афғонистон аҳолиси учун амалий имкониятлар яратиш билан уйғунлаштирган ёндашувни изчил қўллаб-қувватлаб келмоқда. Унинг сўзларига кўра, узоқ муддатли барқарорликка фақат яккалаш орқали эришиб бўлмайди. Бу қўшни мамлакатлар билан янада яқин иқтисодий алоқаларни ҳам талаб қилади.
Кейинги қадамлар қандай?
Марказий Осиё ва ЕИ муносабатларининг янги босқичи учун асосий синов баёнотлардан амалий натижаларга ўтиш бўлади.
«Марказий Осиё ва Европа Иттифоқида стратегиялар, декларациялар ёки сиёсий мақсадлар етарли. Ҳозир энг муҳими — уларни амалда бажариш», — дея таъкидлади Арипов.
Марказий Осиё учун Европа Иттифоқи билан ҳамкорлик бошқа ҳамкорлар билан муносабатларни чекламаган ҳолда имкониятларни кенгайтириши керак. ЕИ учун эса ҳамкорлик натижасида ўз устувор вазифаларини самаралироқ амалга ошира оладиган, барқарор ва иқтисодий жиҳатдан кучли Марказий Осиё шаклланиши лозим.
Агар ҳамкорлик савдо, саноат, транспорт, таълим ва инсон капиталини ривожлантириш соҳаларида аниқ натижалар берса, Ариповнинг сўзларига кўра, муносабатларнинг стратегик хусусиятини энди декларациялар билан тасдиқлашга ҳожат қолмайди. Бу амалда намоён бўлади.