«Ўзбекистон-Покистон муносабатлари истиқболи кўп жиҳатдан Афғонистонга боғлиқ» — эксперт

Ўзбекистон президенти Шавкат Мирзиёев Покистонга давлат ташрифи билан борди. Gazeta халқаро муносабатлар бўйича мутахассис ва Жанубий Осиё бўйича эксперт Ильдар Якубов билан суҳбатлашди. Интервьюда сиёсий мулоқот фаол бўлишига қарамай, нима учун иқтисодий ҳамкорлик ҳали ҳам суст экани, Афғонистондаги вазият Ўзбекистон-Покистон алоқаларига қандай таъсир қилаётгани ҳамда Марказий ва Жанубий Осиё муносабатларининг истиқболлари муҳокама қилинди.

— Агар очиқроқ айтадиган бўлсак, бугунги кунда кимнинг муносабатларни ривожлантиришга эҳтиёжи кўпроқ: Покистоннингми ёки Ўзбекистоннинг? Бу нималарда намоён бўлади?

— Назаримда, бу эҳтиёж ҳар икки томонда ҳам юқори. Марказий Осиё орқали бошқа бозорларга чиқиш Покистоннинг азалий орзусидир. Исломобод ўзининг геосиёсий салоҳиятини юзага чиқариш ва янги йўналишлар бўйича транспорт лойиҳаларини ривожлантириш имкониятларини қидирмоқда.

Покистон Марказий Осиёни ҳам алоҳида ташқи сиёсий йўналиш, ҳам транзит минтақаси сифатида кўради. Бошқа томондан эса, Покистоннинг ўз ташқи сиёсий устуворликлари бор ва улар орасида Хитой, Ҳиндистон ҳамда Яқин Шарқ мамлакатлари алоҳида ажралиб туради.

Ўзбекистон президенти Шавкат Мирзиёев ва Покистон президенти Асиф Али Зардарийнинг учрашуви.

Исломобод Марказий Осиёга ўз афғон сиёсати призмаси орқали қарайди. Ҳозирда Афғонистон ва Покистон ўртасидаги муносабатлар мураккаб кечмоқда. Бу, шубҳасиз, Покистон ташқи сиёсатининг Марказий Осиё йўналишига ҳам таъсир қилади. Ўзбекистон учун эса Покистон, аввало, қарийб 240 миллион аҳолига эга бўлган йирик ва истиқболли бозор сифатида қизиқарлидир.

Бундан ташқари, бу Жаҳон океанига чиқишнинг энг қисқа йўлидир. Бироқ ҳар қандай инфратузилма лойиҳалари — темирйўллар, автотрассалар, энергетика коридорлари ва савдо йўналишлари — иложи борича Афғонистон ҳудуди орқали ўтиши керак, чунки бу мамлакат Марказий Осиё ва Покистон оралиғида жойлашган. Шу боис бундай лойиҳаларнинг қанчалик реал экани бевосита Афғонистондаги вазиятга ҳамда Исломобод ва Кобул ўртасидаги муносабатларга боғлиқ бўлиб қолмоқда.

— Агар 1990-йиллардан бошлаб ортга назар ташлайдиган бўлсак, Ўзбекистон ва Покистон ўртасидаги сиёсий мулоқот фаол бўлганини, лекин иқтисодий жиҳат суст қолаётганини ва барқарор, узоқ муддатли лойиҳалар камлигини кўрамиз. Бу объектив тўсиқлар (география, хавфсизлик, афғон омили) туфайлими йўқса томонларнинг узоқ муддатли сармоя киритишга тайёр эмаслиги ва эҳтиёткорлик билан иш тутаётгани оқибатими?

— 1990-йиллардан буён Ўзбекистон ва Покистонни хавфсизлик соҳасидаги муносабатлар чамбарчас боғлаб туради. Бунда Афғонистон асосий омил бўлиб келган ва шундай бўлиб қолмоқда. Илгари бу мамлакат низолар ҳудуди бўлган бўлса, ҳозирги кунда ҳам у ерда экстремистик ва террористик гуруҳлар мавжудлигича қолмоқда. Шу сабабли хавфсизлик соҳасидаги ҳамкорлик Ўзбекистон-Покистон муносабатлари учун муҳим аҳамиятга эга. XXI асрдаги, айниқса, ҳозирги босқичдаги сиёсий мулоқот ўз юқори даражасини сақлаб келмоқда.

Иқтисодий ҳамкорликнинг сустлигига эса бир қатор омиллар сабаб бўлмоқда. Биринчи навбатда, бу Афғонистон омили бўлиб, у ҳалигача икки давлат ўртасидаги қуруқликдаги коммуникацияларнинг барқарор шаклланишига тўсқинлик қилмоқда. Тошкент ва Исломобод муқобил йўлларни, масалан, тўғридан-тўғри авиақатновларни йўлга қўйиш ҳамда Хитой орқали ўтадиган муқобил қуруқлик йўлларини ривожлантиришга ҳаракат қилмоқда. Бироқ тўғридан-тўғри қуруқликдаги транспорт йўлларининг йўқлиги Покистоннинг Ўзбекистон учун Жаҳон океанига энг қисқа чиқиш йўли сифатидаги афзалликларини сезиларли даражада камайтириб юбормоқда.

Яна бир омил — Покистоннинг Ўзбекистон иқтисодиётига сармоя киритиш имкониятлари анча чекланганидадир. Исломободнинг ўзи ҳам хорижий инвестицияларни жалб қилишдан манфаатдор ва хорижда йирик стратегик лойиҳаларга сармоя киритишга интилмаяпти.

— Афғонистон мавзуси Ўзбекистон-Покистон кун тартибидаги доимий мавзу бўлиб қолмоқда. Шу билан бирга, ушбу мамлакатдаги вазият транспорт ва инфратузилма алоқалари учун асосий тўсиқ бўлиб хизмат қилмоқда. Тошкент ва Исломободда афғон омилига қарамликни камайтириш учун реал вариантлар борми? Ёки Афғонистон барқарорлашмагунча катта натижаларни кутиш бефойдами?

— Фикримча, Афғонистондаги вазият иқтисодий алоқалар, транспорт ва инфратузилма лойиҳаларининг муваффақияти ёки муваффақиятсизлиги учун асосий омил бўлиб келган ва шундай бўлиб қолмоқда.

Покистон ва Афғонистон, шунингдек, Ўзбекистон, Афғонистон ва Покистон ўртасида тегишли келишувлар бўлмас экан, ҳеч қандай стратегик бурилиш ҳақида гап бўлиши мумкин эмас. Чунки қуруқликдаги алоқани ҳаво қатнови орқали тўлиқ алмаштириб бўлмайди — бу, энг камида, авиаташувларнинг жуда қимматлиги билан боғлиқ.

Покистон ва Афғонистон маъмуриятлари ўртасидаги ҳозирги мураккаб муносабатлар вазиятни янада чигаллаштирмоқда. Шу билан бирга, бу ердаги ҳолат доимий ҳаракатда ва Покистон-Афғонистон муносабатлари тарихи кўрсатганидек, вазият ижобий ёки салбий томонга жуда тез ўзгариши мумкин.

— Ўзбекистон учун Покистон билан ҳамкорликнинг қайси йўналишлари яқин келажакда энг реал кўринмоқда ва қайсиларини, сизнингча, ҳозирча кечиктириб турган маъқул?

— Мамлакатлар узоқ вақтдан бери устувор деб белгилаб келаётган мақсадлар яқин келажакда ҳам ўз аҳамиятини сақлаб қолади. Булар — хавфсизлик соҳасидаги ҳамкорликни давом эттириш, икки томонлама ва ШҲТ доирасидаги кўп томонлама сиёсий алоқалар ҳамда транспорт ва инфратузилма лойиҳаларини ривожлантириш масалаларидаги шерикликдир.

Ўзбекистон президенти Шавкат Мирзиёевнинг Покистон мудофаа кучлари бош қўмондони Асим Мунир билан учрашуви.

— Менимча, икки давлат ўртасидаги ҳарбий ҳамкорлик истиқболларини алоҳида қайд этиш лозим. Чунки Покистон ҳарбий-саноат мажмуаси ва армияси ушбу мамлакатнинг ички сиёсий ҳаётида ниҳоятда муҳим роль ўйнайди. Ўтган йили Покистон ва Ҳиндистон ўртасида юз берган тўқнашувлар, шунингдек, Покистон-Афғонистон инқирози Покистон қуролли кучлари ҳамон юқори даражада эканини кўрсатди. Исломободнинг бошқа давлатлар билан мудофаа соҳасида олиб бораётган музокаралари ва имзолаётган келишувлари ҳам бунга далилдир.

— Минтақадаги жиддий сиёсий хавф-хатарларни ҳисобга олсак, узоқ муддатли режалаштириш нуқтаи назаридан Покистон ташқи сиёсатда қанчалик мураккаб шерик ҳисобланади?

— Менимча, Ҳиндистон билан муносабатларнинг кескинлашуви билан боғлиқ хатарлар ва Афғонистон билан ҳамкорлик масалалари — булар доимо ҳисобга олиниши керак бўлган омиллардир. Бироқ Покистон давлатчилиги мустаҳкам. Сиёсий хавф-хатарлар ҳақида гапирганда, шуни инобатга олишимиз керакки, анъанавий равишда Покистон сиёсий тизимида армия катта роль ўйнайди. Ҳозирда, ижтимоий сўровлар кўрсатганидек, армиянинг обрўси ниҳоятда юқори.

Мисол учун, ўтган йилги можаролардан Покистон армияси ҳеч қандай обрў йўқотмасдан чиқди. Бундан ташқари, натижада унинг нуфузи янада ошганини қайд этиш мумкин. Ислом олами, жумладан, Яқин Шарқ мамлакатларининг мудофаа соҳасида ҳамкорлик қилишга ва Покистондан қурол-яроғ импорт қилишга бўлган қизиқиши бунга далилдир.

Фикримча, Покистон узоқ муддатли режалаштириш нуқтаи назаридан жуда истиқболли ва ишончли шерик ҳисобланади. Ҳар ҳолда, яқин келажакда давлатчилик истиқболлари билан боғлиқ экзистенциал инқирозлар хавфи мавжуд эмас.

— Агар бугунги суҳбатимиз мавзусига минтақавий даражада қарасак, Марказий Осиёнинг устувор йўналишлари тизимида Жанубий Осиёга муҳимлик жиҳатидан қандай ўрин берган бўлардингиз? Минтақалараро алоқаларни ўрнатиш қанчалик реал эканини қандай баҳолайсиз?

— Марказий Осиё ва Жанубий Осиё ўртасидаги ҳамкорлик — потенциал жиҳатдан жуда истиқболли йўналиш. Бироқ амалий нуқтаи назардан шуни ёдда тутиш керакки, Покистон ва Ҳиндистон ўртасидаги зиддиятлар бу ерда тўхтатувчи омил бўлиб хизмат қилмоқда.

Биз Ўзбекистон-Покистон муносабатлари ҳақида гапирганда, Покистонни Жанубий Осиёга очиладиган «кўприк» деб эмас, балки фақат икки томонлама алоқаларга эътибор қаратган ҳолда сўз юритамиз. Чунки Покистоннинг шарқий чегараси Ҳиндистон билан туташган ва у ҳар қандай иқтисодий ҳамкорлик учун ёпиқдир. Шу сабабли Ўзбекистон Ҳиндистон билан ҳамкорликни бошқа йўналишлар орқали йўлга қўймоқда.

Шунга қарамай, Жанубий Осиё тез ривожланаётган шерик бўлиб, келажакда у энг устувор йўналишлардан бирига айланиши мумкин. Истиқболлар эса Марказий Осиё давлатларининг фаоллигига, Афғонистондаги вазият ривожига ҳамда Покистон-Ҳиндистон муносабатларига боғлиқ бўлади.