Ўзбекистонда собиқ амалдорларга улар назорат қилган компанияларга ўтиш чекланиши мумкин
Собиқ амалдорларга чекловлар
Ҳисоб палатаси 2026 йил май ойига қадар давлат хизматчиларининг хусусий секторга ўтишини тартибга солувчи тартибни ишлаб чиқиши режалаштирилган.
Тахминларга кўра, собиқ амалдор ишдан бўшатилганидан кейин икки йил давомида илгари бевосита ёки билвосита назорат қилган компанияда ишлай олмайди. Бунинг учун коррупцияга қарши ички назорат хизматининг хулосаси талаб этилади.
Ўзбекистон тарихида илгари давлат хизматидан хусусий секторга кадрлар сизиб чиқиши кузатилган.
Масалан, собиқ энергетика вазири (2019−2022), бош вазирнинг собиқ ўринбосари — Геология, ёқилғи-энергетика комплекси, кимё, нефть-кимё ва металлургия саноати масалалари комплекси раҳбари (2017−2019) Алишер Султонов Eriell нефть-сервис компаниясида маслаҳатчи бўлиб ишлаган. Кейин у 2025 йил декабрида лавозимидан озод этилгунга қадар президентнинг энергетика хавфсизлиги бўйича маслаҳатчиси сифатида давлат хизматига қайтди.
Халқаро амалиётда стратегик муҳим ва нозик маълумотларга эга бўлган тузилмалар раҳбарлари учун, қоида тариқасида, ишдан бўшатилгандан кейин маълум вақт давомида хусусий секторга ўтишга чекловлар ўрнатилади.
«Совитиш даври» деб аталадиган давр уч йилдан беш йилгача — хизмат маълумотлари ўз аҳамиятини йўқотгунга қадар давом этиши мумкин.
Бир қатор мамлакатларда бундай чекловлар компенсация механизмлари билан бирга келади: собиқ мансабдор шахсларга қўшимча тўловлар ёки бонуслар берилади, бу уларга вақтинча турдош соҳаларда фаолият юритмаслик ёки манфаатлар тўқнашувисиз бошқа йўналишларда карерасини давом эттириш имконини беради.
«Коррупция хавфи харитаси»
Коррупцияга қарши курашиш агентлиги Бош прокуратура билан биргаликда 2026 йил 1 сентябрга қадар «Коррупция хатарлари харитаси» тизимини ишга тушириши керак.
Электрон картограмма 160 та давлат ташкилоти ҳамда 208 та туман ва шаҳарни қамраб олади. Унда реал вақт режимида қуйидагилар кўрсатилади:
- давлат органларининг функциялари ва коррупция хавфи юқори бўлган лавозимлар;
- ҳудудлар бўйича коррупцияга оид жиноятлар статистикаси;
- аҳоли ўртасида ўтказилган сўровлар натижалари ва аниқланган тизимли муаммолар.
Ушбу маълумотлар асосида аниқ идора ва ҳудудларда коррупсиявий хавф-хатарларни бартараф этиш бўйича манзилли чора-тадбирлар ишлаб чиқиш режалаштирилган.
32 та идора ва давлат компанияларида янги ўринбосарлар
2026 йил 1 мартдан бошлаб 32 та вазирлик, идора ва йирик давлат компанияларида комплаенс-назорат ва коррупцияга қарши курашиш бўйича ўринбосар лавозимлари жорий этилади.
Соғлиқни сақлаш, Мактабгача ва мактаб таълими, Олий таълим, Энергетика, Қишлоқ ва сув хўжалиги, Қурилиш ва уй-жой коммунал хўжалиги, Транспорт, Тоғ-кон саноати ва геология, Инвестициялар, саноат ва савдо, Рақамли технологиялар, Бандлик ва камбағалликни қисқартириш вазирликлари шулар жумласидан.
Давлат компаниялари орасида Навоий кон-металлургия комбинати, Олмалиқ кон-металлургия комбинати, «Ўзбекистон темир йўллари», Uzbekistan Airways, Uzbekistan Airports, «Ўзбекнефтгаз», «Ўзкимёсаноат», «Ҳудудгазтаъминот», «Ҳудудий электр тармоқлари», Товар-хомашё биржаси, «Ўзавтосаноат» ва бошқалар бор.
Давлат харидларида сунъий интеллект
2026 йил июнга қадар давлат харидлари соҳасида автоматлаштирилган назорат тизимини жорий этиш режалаштирилмоқда.
Тизим қуйидагича бўлади:
- тендер иштирокчиларининг аффилланганлигини аниқлаш;
- алоқадор шахсларнинг битта лотда иштирок этишига тўсқинлик қилиш;
- инсофсиз ижрочилар реестрини шакллантириш.
Агар шубҳали алоқалар аниқланса, буюртмачи ва назорат қилувчи органларга автоматик равишда хабарнома юборилади.
«Тоза бизнес» дастури
Тадбиркорлар учун Коррупцияга қарши курашиш бўйича бизнес Хартиясини яратишни назарда тутувчи «Тоза бизнес» миллий дастури ишга туширилмоқда.
Хартияга қўшилган ва коррупцияга қарши стандартларни жорий этган компаниялар қуйидагиларга эга бўлишлари мумкин:
- рекламада ва сайтларда фойдаланиш учун махсус маркировка (cомплианcе марк);
- преференциялар ва имтиёзлар (уларнинг механизмларини Иқтисодиёт ва молия вазирлиги 2026 йил майгача ишлаб чиқиши керак).
Хартияга камида 1000 нафар тадбиркор қўшилиши кутилмоқда.
Давлат хизматчилари учун «Маслаҳатчи» чатботи
Давлат органлари ходимлари учун «Маслаҳатчи» чат-боти ишга туширилади.
Агар мансабдор шахслар манфаатлар тўқнашуви ёки бошқа қонуний чекловларга дуч келса, у реал вақт режимида маслаҳат беради.
Медиа портал ва виртуал академия
2026 йил 1 апрелдан бошлаб коррупцияга қарши курашиш бўйича ягона медиа-портал иш бошлайди. Сунъий интеллект ҳар йили ОАВ ва ижтимоий тармоқлардаги 10−15 мингта хабарни таҳлил қилади, коррупция сигналларини аниқлайди ва давлат органларининг реакциясини кузатиб боради.
Шунингдек, «Коррупцияга қарши курашиш виртуал академияси» платформаси ишга туширилмоқда. У орқали ҳар йили 30 минг нафаргача давлат хизматчисини реал вазиятлар симулятсияси ва билимларни тест синовларидан фойдаланган ҳолда ўқитиш режалаштирилган.
Расмийлар рақамли воситалар ва комплаенс механизмларини жорий этиш коррупциянинг тизимли олдини олишга ўтиш ва реактив чораларга қарамликни камайтиришга имкон беради, деб ҳисобламоқда.
Қонунлардаги «оқ доғлар»ни бартараф этиш
Бундан ташқари, 2 мингдан ортиқ қонун ҳужжатларини хатловдан ўтказиш режалаштирилган.
Мақсад пора олиш учун замин яратадиган коллизиялар, ноаниқ иборалар ва «оқ доғлар»ни (амалдор рухсат бериш ёки бермасликни ўзи ҳал қилади) аниқлаш ва бартараф этишдир.
Эслатиб ўтамиз, Transparency International ташкилотининг 2025-йилги Коррупцияни қабул қилиш индексида Ўзбекистон 182 ўриндан 124-ўринга тушиб, аввалги рейтингга нисбатан яна бир балл йўқотди. Мамлакат кўрсаткичлари кетма-кет иккинчи йил ёмонлашмоқда.