Хитой ва АҚШ ўртасидаги музокаралар натижалари Марказий Осиё мамлакатларига тўғридан тўғри таъсир кўрсатмайди — эксперт
— Бу АҚШ президентининг охирги тўққиз йил ичида Хитойга амалга оширган илк ташрифи. Сизнингча, ташрифдан кўзланган асосий мақсад нима? Бу икки томонлама муносабатлардаги кескинликни камайтиришга уринишми, алоҳида масалалар бўйича келишиб олишми ёки кенгроқ глобал кун тартибини муҳокама қилишми?
— Бу ерда иккита мақсад бор. АҚШ президентининг мақсади — ўзидан аввалгилар Хитой билан муносабатларда қўлга кирита олмаган ютуққа эришган илғор етакчи бўлиб кўриниш. Яъни пировардида Хитой билан адолатли иқтисодий ёнма-ён яшашни таъминлайдиган тарихий келишувга эришишдир.
Хитой томонининг мақсади эса бироз бошқачароқ. Хитой Вашингтон билан муносабатларда деэскалацияга эришишни ёки ҳеч бўлмаганда жорий статус-кво доирасида кескинлашувни тўхтатиб туришни хоҳлайди. Аниқроғи, АҚШ томонидан тарифлар оширилмаслигига, янги санкциялар қўлланмаслигига ҳамда янги экспорт чекловлари жорий этилмаслигига эришишдир.
— Ушбу ташрифдан бирор-бир кескин бурилиш ясайдиган келишувларни кутиш керакми ёки унинг асосий вазифаси муносабатларни барқарорлаштириш ва Вашингтон ҳамда Пекин келиша олишини кўрсатиб қўйишдан иборатми?
— Бирор-бир кескин бурилиш ясайдиган келишувларни кутиш мумкин деб айта олмайман. Аммо бир қатор келишувларга барибир эришилади.
Масалан, ҳозирнинг ўзидаёқ Alibaba, Tencent, ByteDance ва JD.com каби Хитой компаниялари Nvidia чипларидан фойдаланиш имкониятига эга бўлгани ҳақида хабарлар бор. Бундан ташқари, хитойликлар томонидан АҚШ қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини сотиб олиш бўйича келишувлар ва самолётлар бўйича битимларни кутиш мумкин. Булар музокараларнинг асосий мавзуларидир.
Лекин, албатта, кун тартиби кенг кўламли масалаларни ўз ичига олади: сунъий интеллектни тартибга солишдан тортиб, Тайвань билан боғлиқ геосиёсий муаммолар, Яқин Шарқдаги инқироз ва Украинадаги уруш муҳокамасигача.
— Томонлар ушбу ташрифга қандай музокара устунликлари билан келди? Ва жараёнда Трамп иштирок этаётганини ҳисобга олсак, Вашингтоннинг қўлида қандай «карталар» бору, Хитойнинг қўлида қандай?
— Хитойдан бошласак. Пекиннинг асосий устунлиги — унинг ўсиб бораётган иқтисодиёти. Тўғри, ҳозир у аввалги суръатлар билан ўсмаяпти ва кўплаб муаммоларни бошдан кечирмоқда. Шунга қарамай, у ўсишда давом этмоқда ва илгари Вашингтон сўзсиз етакчи ҳисобланган секторларда муайян ютуқларни намойиш этмоқда.
Бундан ташқари — ва бу ҳақда хитойлик таҳлилчилар тез-тез гапирмоқда — вақт Хитой томонида. Агар ҳозирги ривожланиш суръатлари сақланиб қолса, қайсидир нуқтада Хитой дунёнинг асосий иқтисодиётига айланиши ва АҚШдан ўзиб кетиши тахмин қилинади. Бунинг устига, Пекин ҳеч қандай глобал ҳарбий можароларда иштирок этмаяпти ва шунга кўра, уларга қўшимча ресурслар сарфламаяпти.
Америкаликлар билан бевосита муносабатлардаги яна бир музокара ричаги — камёб металлар устидан назоратдир. Маълумки, бутун АҚШ саноатининг, айниқса, АҚШ ҳарбий машинасининг барқарорлиги уларга боғлиқ. Охиргиси эса жиддий сиёсий лобби ва умуман олганда вазмин сиёсий куч ҳисобланади.
АҚШга келсак, Вашингтоннинг асосий козири — Хитой заиф вазиятда бўлган бир пайтда у учун жуда кўп муаммоларни юзага келтириш қобилиятидир. Хитой ҳали кредит инқирозидан кейин ўзини тўлиқ тиклагани йўқ, ўсиш суръатларини қайта тикламади ва, эҳтимол, яқин ўн йилликларда демографик инқирозга юз тутади. Ушбу оғриқли нуқталарга, масалан, тарифлар, экспорт чекловлари ва Хитой иқтисодиётини жиловлашга ёрдам берадиган бошқа санкциялар орқали босим ўтказиш мумкин.
Албатта, Вашингтон фойдасига хизмат қилувчи муҳим омил — Хитойнинг Тайвань ва Жанубий Хитой денгизидаги манфаатларига тўсқинлик қила оладиган ҳарбий кучдир. Образли қилиб айтганда, АҚШнинг Хитойга ўқталган тўппончаси Пекиннинг минтақада истаганча ҳаракат қилишига кўп жиҳатдан йўл қўймайди.
— АҚШ ва Хитой муносабатларида кўпинча қаттиқ сиёсий риторика прагматик иқтисодий савдолашув билан бирга намоён бўлади. Бу гал ҳам бизнес-мантиқ сиёсий можародан устун келиши мумкинми? Ёки қарама-қаршиликлар аллақачон ҳаддан ташқари тизимли тус олганми?
— Аслида, бу АҚШ сиёсатидаги ва Трамп маъмурияти атрофидаги «China hawks» (Хитойга нисбатан «лочинлар») деб аталадиган инсонларнинг асосий хавотирларидан биридир. Уларнинг нуқтаи назарига кўра, Пекинга нисбатан барча йўналишларда қаттиқ стратегия қўллаш зарур. Улар инсон ҳуқуқлари, Шинжондаги уйғурларнинг аҳволи ва шу каби масалалар бўйича Хитойга босим ўтказишга, шунингдек, Тайвань масаласида ҳеч қандай ён бермасликка чақиради.
Трампнинг эса бу масалаларнинг барчасига ёндашуви бошқача. У ҳар қандай муаммони келишув тузиш ва ён бериш мумкин бўлган мавзу деб ҳисоблайди. Унда қатъий принциплар йўқ. Шу сабабли АҚШ сиёсий доираларида шундай хавотир борки, агар Хитой Трампга кўплаб иқтисодий имтиёзлар ваъда қилса, у, масалан, Тайвань масаласида Оқ уйнинг позициясини ўзгартириши мумкин. Шубҳасизки, узоқ муддатли истиқболда бу Вашингтон учун йирик мағлубият бўлади. Трамп учун эса бу кўп миллиард долларлик фойдали битим тузгани ҳақида баёнот бериш учун бир баҳона. Айнан мана шу нарса ҳозирда Вашингтонда энг кўп хавотир уйғотмоқда.
— Ўтган йили Трампнинг Путин билан мулоқот ўрнатишга уринишлари кўпчилик томонидан Хитойни жиловлаш стратегияси доирасида Москва ва Пекин орасига нифоқ солиш ҳаракати сифатида қабул қилинди. АҚШнинг Москвага нисбатан пассивроқ йўналиши фонида Оқ уй Москвага босим ўтказиш учун Пекиндан фойдаланишга уриниши эҳтимолини қандай баҳолайсиз?
— Аслида бу шунчаки тасаввур эмас эди. Трамп маъмурияти Россияни Хитойдан узиб қўйишни исташини очиқ айтганди. Лекин, назаримда, бу Вашингтон ва Москва ўртасида ҳамкорлик учун пойдевор йўқлиги сабабли содир бўлди. Оқ уй Кремль билан яқинлашишдек қадамни нима учун ташлаётганига қандайдир мантиқий тушунтириш топишга ҳаракат қилди.
Бу ерда Хитой шунчаки Трамп қандай далил келтиришни билмай қолганда чиқарадиган «карта» ролини ўйнайди. Яъни Хитойни жиловлаш учун ҳатто АҚШнинг иттифоқчиси бўлган Украинага қарши агрессив уруш олиб бораётган Россия билан ҳам мулоқотни йўлга қўйиш мумкин.
— Менимча, Вашингтон Пекин орқали Путинга босим ўтказишга ҳаракат қилмайди. Трампнинг тасаввурида унинг Путин билан муносабатлари жойида. Украинадаги уруш тартибга солинишининг чўзилаётгани эса уларнинг муносабатлари билан эмас, балки ташқи омиллар билан боғлиқ. Шу сабабли у Кремлга босим ўтказиш учун Хитойдан қандайдир тарзда фойдаланишда маъно кўрмайди.
— Хулоса ўрнида минтақамиз ҳақида бир неча оғиз сўз. Бизда — ҳам медиада, ҳам экспертлар доирасида — йирик ўйинчиларнинг минтақадаги таъсир учун рақобати севимли мавзу ҳисобланади. Сизнингча, АҚШ ва Хитой ўртасидаги музокараларда Марказий Осиё қандай ўрин тутади?
— Менимча, Марказий Осиё АҚШ ва Хитой ўртасидаги ҳозирги музокараларда ҳеч қандай ўрин тутмайди. Аммо бу музокараларнинг оқибатлари, албатта, минтақадаги одамлар ҳаётида, шунингдек, Марказий Осиё давлатларининг ҳам Хитойга, ҳам АҚШга нисбатан сиёсий позициясида ўз аксини топади.
Одамларга таъсиридан бошласак. Ҳозир музокараларда дунёнинг иккита энг йирик иқтисодиёти ўз иқтисодий қудрати туфайли назорат қиладиган жуда муҳим масалаларни муҳокама қилмоқда. Шунинг учун бу музокаралар натижаси у ёки бу тарзда кўплаб одамларга дахл қилади. Айниқса, йирик шаҳарларда яшайдиган, смартфонлар, электрокарлар ва бошқа технологиялардан фойдаланадиганларга.
Бундан ташқари, технологик прогресс суръатлари ҳам музокаралар натижасига боғлиқ. Агар савдо чекловлари олиб ташланса, у тезлашиши мумкин, аммо чекловлар қолса ёки янгилари жорий этилса, секинлашиши ҳам мумкин.
Марказий Осиё давлатларининг сиёсий позициясига келсак, бир томондан, дунё етакчиларининг бир-бири билан зиддиятда бўлиши минтақа мамлакатлари учун фойдали. Улар ўзларининг географик жойлашувидан фойдаланиб, қарама-қаршиликнинг барча иштирокчилари билан алоқаларни сақлаб қолишлари мумкин. Марказий Осиё давлатлари ҳар бир томон учун алоҳида ёндашувдан фойдаланиб, ушбу катта тўқнашувда қандай фойда келтиришлари мумкинлигига эътибор қаратишлари мумкин.
Иккинчи томондан, бу стратегиянинг заиф томонларини ҳам унутмаслик керак. Чунки қарама-қаршилик кескин палласига етганда, бу тактика иш бермай қолади. Масалан, Хитой ва Россияга географик ҳамда сиёсий яқинлик минтақа мамлакатларига қарши ишлай бошлайди. Бунга яқинда Европа Иттифоқининг санкцияларига дучор бўлган Қирғизистон мисолида гувоҳ бўлдик.
Шу боис Марказий Осиё мамлакатлари мувозанатни сақлаши ҳамда ташқи кучлар минтақани қарама-қарши тарафга яқинлаштириб қўймаслик учунгина босимдан тийилади деб ўйламаслиги муҳим.