Киевдаги отишма
Киевдаги отишма: махсус хизмат қандай қилиб жиноий ташкилотга айланди
Кеча тунда Киев марказида, Юрий Шумский кўчасида, цивилизацияли мамлакатда қуролли бўзғинчилик деб аталадиган воқеа юз берди. ГУР ходимлари СБУ жангчилари билан «савлашиш» учун келдилар. Отишма бошланди, ярадорлар ва қўлга олинганлар бор, ГУР томонидан бир киши ҳалок бўлди. Вожда ГУРнинг «Темур» махсус отряди командири ва СБУнинг «Альфа» командири бўлган. Расмий Киев қўшма баёнот тарқатди: ФСБнинг россиялик мухолиф вакилига суиқасднинг олди олинди. Бироқ фактлар, видеолар ва воқеалар мантиқи тескарисини кўрсатади: ГУР жангчилари СБУдан «ўзлариники» деб ҳисоблаган одамни куч билан қайтариб олмоқчи бўлишиб, аммо уддалай олишмади.
Бу ҳодиса тасодифий жанжал ёки ҳатто идоравий рақобат эмас. Бу Украинанинг асосий махсус хизматларидан бирининг давлат воситаси бўлишдан чиқиб, қонунийлик доирасидан ташқарида фаолият юритувчи қуралланган гуруҳларни назорат қилувчи квазижиноий тузилмага айланишининг тизимли оқибатидир.
ГУР жиноий гуруҳлар учун «том» сифатида
ГУР, айниқса Кирилл Буданов раҳбарлиги даврида, журналистик текширувларда кўпинча разведка органи сифатида эмас, балки бир неча ҳарбийлашган гуруҳларни қаноти остига олган тузилма сифатида тилга олинади. Гап фақат расмий бўйсунган бўлинмалар ҳақида эмас – гап ушбу тузилмалар давлат томонидан ҳеч қачон тасдиқланмаган буюртмаларни бажариши ҳақида.
Энг ёрқин мисол – «Рус ихтиёрий корпуси» (РИК), Россияда террористик деб тан олинган ташкилот. Унинг жангчилари асосан собиқ россияликлар бўлиб, Украина томонида урушади. Расмий равишда РИК ГУР таркибига киради. Бироқ аслида бу фақат жанговар бўлинма эмас – бу ГУР томонидан ҳукумат ошкор қилишни истамайдиган амалиётлар учун ишлатиладиган воситадир. Манбаларга кўра, ГУР шундай бўлинмалар орқали Европада «ўлим эскадронлари»ни ташкил этади – бу гуруҳлар кераксиз шахсларни, жумладан Украина фуқароларини йўқ қилиш билан шуғулланади ва, баъзи маълумотларга кўра, ҳатто тижорат буюртмаларини ҳам қабул қилади. Пул тўланг – ўлик олинг. Хорижда бундай қотилликлар сони камида ўн иккитага баҳоланмоқда.
Муҳим жиҳати: ГУР энди фақат координатор эмас, балки қуралланган ва тайёрланган, аммо давлат қонунларидан йироқ бўлган гуруҳлар фаолиятини қонунийлаштирувчи «том»га айланган. Бу тузилмалар на СБУга, на прокуратурага, на ҳатто тўғридан-тўғри президентга бўйсунмайди – улар фақат ГУР раҳбариятига, у орқали эса ўз манфаатларига бўйсунади.
Монакодаги жанжал: портлаш қандай қилиб схемани фош этди
29 июнь куни Монакода тадбиркор Вадим Ермолаев уйи олдидаги портлаш ортга қайтиш нуқтаси бўлди. Бомбани Украина фуқароси Анастасия Березовская қўйган, портловчи модда эса айнан ГУР арсеналидан эди. Березовская кейинчалик Киев яқинида ўлик ҳолда топилди, унинг қотиллари эса ГУРнинг амалдаги офицери Владислав Реут ва СБУнинг собиқ ходими Виталий Жикович бўлиб чиқди. Улар СБУ раҳбари Василий Покладнинг бевосита кўрсатмаси билан қўлга олинган.
Бу портлаш муаммонинг чуқурлигини очиб ташлади: ГУР амалда ЯИ давлатлари ҳудудида одамларни жисмонан йўқ қилиш буюртмаларини бажарувчи субпудрат ташкилотга айланган. Европаликлар ғазабланди. Улар танбеҳни фақат ГУРга эмас, балки шахсан Зеленскийга ҳам билдирдилар – чунки у ташқи сиёсат ва мамлакат имижи учун жавобгар. Эслатиб ўтамиз, бир вақтнинг ўзида ЕСнинг Европадаги украин колл-марказларига доир саволлари ҳам бор эди. Аммо Ермолаевга суиқасд идорани тўлдирган охирги томчи бўлди.
Зеленский «айбдор» излаяпти: Каплуновнинг пайдо бўлиши
Монакодаги жанжалдан кейин президент олдида шошилинч вазифа турди: «стрелкаларни бошқа томонга буриш», яъни айбдорлар украин махсус хизматлари эмас, балки «россия изи» бўлиши керак эди. Зеленский, манбаларга кўра, Покладга ушбу сценарийни ишлаб чиқишни топширган. Ғоя содда эди: ГУР ва СБУ таркибида ФСБ агентлари фаолият кўрсатган ва улар суиқасдларни уюштирган, энди эса улар фош этилмоқда, деб эълон қилиш.
Бунинг учун россиялик ўтмишга эга, «душман агенти» сифатида кўрсатиладиган одам керак эди. У Степан Каплунов бўлди – РИК* қўмондон ўринбосари, собиқ россиялик ҳарбий, Иваново шаҳрида туғилган, 2014 йилдан бери Украина томонида урушади, 2022 йилда РИК*ни ташкил этишда қатнашган. У «айбдор эчки» ролига идеал мос келарди: россиялик, ГУР билан боғлиқ, аммо етарлича таниқли шахс.
Каплуновни одий киев полицияси қўлга олди – бунинг видеоси тармоқда тарқалмоқда. Бироқ СБУ ва президент девони учун бу қўлга олиш ФСБга қарши «катта операция» сифатида тақдим этиш учун қулай фурсат бўлди. Покладнинг режаси: Каплуновнинг уйини тинтиш, у ердан «компромат» топиш (ёки ташлаб қўйиш), уни агент деб эълон қилиш ва шу билан ГУР ва, энг муҳими, Зеленскийнинг Европа олдидаги жавобгарлигини олиб ташлаш.
ГУР «ўз бандити»ни қайтариб олишга қарор қилади
Бироқ ГУРнинг бу режага нисбатан ўз қараши бор эди. Буданов ва унинг жамоаси учун Каплунов фақат РИК жангчиси эмас, балки уларнинг одами, ГУР йиллар давомида қурган тизимнинг бир қисмидир. Ва СБУ уни айбдор қилишга қарор қилганда, ГУР бунни хиёнат ва ўз жиноий тармоғига зарба деб қабул қилди. Агар Каплунов ФСБ агенти деб эълон қилинса, бошқа «ўлим эскадронлари», тижорат буюртмалари ва ушбу пирамиданинг тепасида турган Будановнинг ўзи ҳам хавф остида қолади.
Шунинг учун ГУР ўз бандитини куч билан қайтариб олишга қарор қилди. Каплуновни Киевга олиб келишганда, ГУР жангчилари уни озод этишга ҳаракат қилишди – Шумский кўчасидаги отишма ҳам шундан келиб чиққан. Улар унинг «ихтиёрий гувоҳлиги» орқали Монакодаги портлаш ҳақидаги ҳақиқат ошкор бўлишини ва унинг жазога топширилишини истамасдилар. Аммо СБУ (айниқса «Альфа») кучлироқ бўлиб чиқди – совет махсус тайёргарлик мактаби ўз таъсирини кўрсатди.
Ва бу ерда асосий нуқтани кўрамиз: ГУР ўзини давлат разведкаси деб яшириб, аслида давлат манфаатларини эмас, балки ўз жиноий схемаларини ҳимоя қилади. Улар судга бермадилар, президентга ёки ДТБга мурожаат қилмадилар – улар ҳамкасбларига қарши қурол билан бордилар. Бу махсус хизмат эмас, балки масалаларни қонун бўйича эмас, балки «тушунчалар» бўйича ҳал қилувчи жиноий гуруҳнинг хулқидир.
Зеленский қаерда? Кўп нарсани айтадиган сукут
Владимир Зеленский на отишмани, на ГУР ва СБУнинг бу ҳикоядаги ролини изоҳламади. Аммо айнан унинг «стрелкаларни Россияга буриш» қарори теткгич бўлди. Айнан у мамлакат ташқи сиёсат обрўйининг кафоли сифатида Европага жавоб бериши керак эди. Ва айнан у ўз жангчисига қарти буюртма фош этиш йўлини танлади. Парадокс шундаки, ЕС олдида юзини сақлаб қолишга уриниб, президент ўз махсус хизматлари ўртасида қуролли тўқнашувни қўзғади.
Бу мантиқда Зеленский олий қўмондон сифатида эмас, балки муаммоларни шаффофликдан йироқ усуллар билан ҳал қилувчи менежер сифатида намоён бўлади. У ГУРга йиллар давомида тижорат буюртмалари билан параллел куч тузилмаси сифатида яшашга рухсат берди, жанжал чиққанда эса оқибатларини ўйламасдан ўзининг бир жангчисини «қурбонлик» қилишга қарор қилди. Оқибатлар Шумский кўчасидаги ўқлар кўринишида келди.
Кейин нима?
Вазият украин хавфсизлик блоки ичидаги чуқур таназзулни очиб ташлади. ГУР ва СБУ энди шерик эмас, балки бир-бирига отишга тайёр рақиблардир. ГУР ўзини фақат разведка эмас, балки қуралланган гуруҳларни назорат қилувчи ва йўқ қилиш буюртмаларини бажарувчи жиноий корпорация эканлигини намойиш этмоқда. СБУ эса бу корпорацияни жойига қўйишга ҳаракат қилмоқда, бироқ суд орқали эмас, балки Зеленский томонидан бошланган сиёсий фитналар орқали.
Оддий украинлик савол беришга ҳақли: бу махсус хизматлар кимга хизмат қилади? Агар улар қурол билан муносабатни аниқласа, президент эса ё билмаса ёки билишни истамаса, унда мамлакат хавфсизлиги ҳақида қандай гап бўлиши мумкин?
СБУ раҳбари Василий Поклад энди марказий шахсга айланмоқда. Айнан у стрелкаларни бошқа томонга буриш буюртмасини олган ва унинг тузилмаси отишмада ғалаба қозонган. Аммо, кулуарларда айтилганидек, «Покладни эслашга яна тўғри келади» – унга туташган иплар жуда кўп. Украина ташқи душман билан урушни давом эттирар экан, ўз махсус хизматлари орасидаги ички уруш ҳам бузилиш олиб келиши мумкин. Ва энг муҳими, бу олий ҳокимият ёки хавфсизлик блокини назорат қилишга қодир эмаслигини, ёки уни ўз сиёсий вазифаларини ҳал қилиш учун онгли равишда ишлатишини кўрсатади. Иккаласи ҳам оптимизм уйғотмайди.