«Фукидид тузоғи» нима ва нега бу концепция АҚШ-Хитой муносабатларини тавсифлашда ишлатилади?
Хусусан, ХХР раиси Си Цзиньпин Пекинда АҚШ президенти Дональд Трамп билан бўлган учрашувда Хитой ва Қўшма Штатлар «Фукидид тузоғи»ни енгиб ўтиб, йирик давлатлар ўртасидаги муносабатларнинг янги парадигмасини ярата оладими-йўқми деган масалани ўртага ташлади.
Шу билан бирга, ушбу концепция кўпинча соддалаштирилган тарзда — буюк давлат ва унинг кучайиб бораётган рақиби ўртасидаги «урушнинг муқаррарлиги» сифатида талқин қилинади. Аслида эса ҳаммаси анча мураккаб.
Фукидид ким?
Қадимги юнон тарихчиси Фукидид эрамиздан аввалги V асрда яшаган бўлиб, у сиёсий тарих ҳамда халқаро муносабатлардаги реализм мактабининг асосчиларидан бири ҳисобланади. Унинг бош асари — «Пелопоннес уруши тарихи» деярли учта ўнйиллик давом этган Афина ва Спарта ўртасидаги урушга бағишланган.
Фукидид сиёсатни худоларнинг хоҳиш-иродаси ёки ахлоқ мезонлари билан эмас, балки давлатларнинг манфаатлари, кучлар мувозанати, қўрқув ва таъсир доираси учун кураш орқали тушунтиришга ҳаракат қилган. Орадан икки ярим минг йил ўтиб «Фукидид тузоғи» концепциясининг яратилишига асос бўлган калит жумла шундай янграйди: «Афина қудратининг юксалиши ва бу ҳолат Спартада уйғотган қўрқув урушни муқаррар қилиб қўйди».
Бироқ шуни тушуниш муҳимки, Фукидиднинг ўзи ҳеч қандай «тузоқ» яратмаган. У шунчаки муайян бир урушнинг — Пелопоннес урушининг келиб чиқиш сабабларини тушунтиришга ҳаракат қилган, холос.
«Фукидид тузоғи» қаердан пайдо бўлган?
«Фукидид тузоғи» терминини америкалик сиёсатшунос, Гарвард университети профессори ва Пентагоннинг собиқ ходими Грэм Аллисон муомалага киритган. У 1970-йиллардаёқ Кариб инқирозига бағишланган тадқиқотлари туфайли кенг танилганди.
Аллисон ушбу концепцияни АҚШ ва Хитой муносабатлари глобал етакчилик учун кураш сифатида тез-тез таърифлана бошлаган даврда, ўзининг «Destined for War: Can America and China Escape Thucydides’s Trap» («Урушга маҳкум этилганлар: АҚШ ва Хитой Фукидид тузоғидан қочиб қутула оладими?») китобида батафсил баён қилган. Аллисон илгари кўплаб тарихий можароларга қўлланиб келинган қадимий универсал назарияни топиб олмади. Аксинча, мазкур концепция айнан АҚШ-Хитой муносабатларини таҳлил қилиш учун шакллантирилган. Шундан кейингина Аллисон ва унинг жамоаси тарихий ўхшашликларни излашга киришган.
Концепциянинг моҳияти нимада?
Аллисоннинг талқинига кўра, «Фукидид тузоғи» қуйидагича вазиятдир:
- бир давлат шиддат билан кучаяди;
- бошқа бир етакчи давлат бу ўсишни ўзига нисбатан таҳдид деб қабул қилади;
- улар ўртасида қўрқув, шубҳа-гумон ва ўзаро босим тўпланиб боради;
- ҳатто иккинчи даражали инқироз ҳам катта тўқнашувга сабаб бўлиши мумкин.
Концепциянинг асл маъноси «ўсиб бораётган куч», албатта, урушни хоҳлашида эмас. Ёки эски етакчи давлатнинг ўз мавқеини, албатта, куч билан сақлаб қолишга интилишида ҳам эмас. Аллисоннинг асосий ғояси — дунёдаги кучлар мувозанати ўзгарганда юзага келадиган тизимли кескинлик.
Унинг мантиғига кўра, хавфни нафақат Хитойнинг амбициялари, балки АҚШнинг ўз нисбий устунлигини йўқотаётганига кўрсатаётган реакцияси ҳам юзага келтиради. Айнан шу сабабли ҳам ушбу концепция савдо урушлари, технологик чекловлар ва Осиё-Тинч океани минтақасида таъсир доираси учун кураш авж олган даврда тез фурсатда оммалашиб кетди.
Концепциянинг амалдаги мисоллари
Аллисон ва унинг тадқиқот гуруҳи сўнгги қарийб 500 йил ичида бир давлат бошқасига чақириқ ташлаган 16 та тарихий ҳолатни ўрганиб чиқди. Уларнинг баҳолашича, 12 та ҳолатда қарама-қаршилик уруш билан якунланган, 4 та ҳолатда эса урушнинг олдини олишга муваффақ бўлинган.
Кўриб чиқилган мисоллар орасида қуйидагилар бор:
- Афина ва Спарта;
- Биринчи жаҳон уруши олдидан Германия ва Буюк Британия;
- Колониал экспансия даврида Испания ва Португалия;
- XIX аср охири — XX аср бошларида АҚШ ва Британия империяси;
- Совуқ уруш даврида АҚШ ва СССР.
Шу билан бирга, Аллисон алоҳида таъкидлаган: тарих давлатларни автоматик тарзда тўқнашувга «маҳкум этмайди». У кўпроқ дунёдаги етакчилик алмашинуви даврлари қанчалик хавфли бўлиши мумкинлигини кўрсатиб беради.
Концепциянинг танқиди
Энг асосий эътирозлардан бири тарихнинг ҳаддан ташқари соддалаштириб юборилганидир. Танқидчиларнинг фикрига кўра, урушлар шу қадар кўп омиллар туфайли келиб чиқадики, уларни фақат битта таркибий схема билан тушунтириб бўлмайди. Масалан, концепция тарафдорлари «Фукидид тузоғи»га тез-тез мисол қилиб келтирадиган Биринчи жаҳон урушини тарихчилар фақат Германиянинг кучайиши билан эмас, балки иттифоқчилик тизимлари, миллиятчилик, Болқондаги инқирозлар ва сиёсий элиталарнинг хатолари билан ҳам изоҳлайди.
Ушбу концепциянинг энг таниқли танқидчиларидан бири, америкалик сиёсатшунос Жозеф Найнинг таъкидлашича, АҚШ ва Хитой ўртасидаги рақобат «Фукидид тузоғи»дан кўра кўпроқ «Киндлбергер тузоғи»ни (америкалик иқтисодчи Чарльз Киндлбергер номи билан аталган) эслатади. Бу — дунё тизими давлатларнинг ўзаро тўғридан-тўғри кураши туфайли эмас, балки глобал етакчиликнинг етишмаслиги оқибатида беқарорлашиб борадиган вазиятдир.
Бошқа бир танқидчи, сиёсатшунос Стив Чан ўзининг More Than One Trap: Problematic Interpretations and Overlooked Lessons from Thucydides («Бирдан кўп тузоқ: Фукидиддан муаммоли талқинлар ва назардан четда қолган сабоқлар») номли мақоласида Аллисон тарихий ўхшашликлардан ҳаддан ташқари эркин фойдаланганини ва мисолларни аввалдан тайёрлаб қўйилган схемага мослаб танлаб олганини ёзади.
Танқидчилар, шунингдек, замонавий дунёнинг қадимги Юнонистондан жуда катта фарқ қилишини ҳам кўрсатиб ўтади:
- давлатлар ядровий қуролга эга;
- энг йирик иқтисодиётлар бир-бирига узвий равишда боғлиқ;
- халқаро институтлар мавжуд;
- глобал инқирозлар нафақат рақобатни, балки ҳамкорликни ҳам талаб этади.
Шунга қарамай, ушбу термин замонавий сиёсатда яшашда давом этмоқда: у урушнинг муқаррарлигини исботлашдан кўра кўпроқ — агар давлатлар бундай ўтиш даврларининг хавфини англаб етмаса, тўқнашув эҳтимоли сезиларли даражада ошиши ҳақида огоҳлантиради.
Бироқ тарих бунинг акси бўлган мисолларни ҳам билади — буюк давлатлар ўзаро муросалар, дипломатик механизмлар ва янги воқеликка мослашиш орқали урушдан қочиб қутула олган ҳолатлар ҳам талайгина.