Ўзгалар уруши фуқароларимизни ҳаётдан олиб кетганда
Ҳалок бўлганлар ва яраланганлар орасида Ўзбекистон фуқаролари ҳам бор. Улар Россияга ишлаш учун борганди. Урушиш учун эмас, сиёсий можарода қатнашиш учун эмас, Россия-Украина қарама-қаршилигига алоқадор бўлиш учун эмас. Аммо унинг қурбонига айланди.
Замонавий урушларнинг энг даҳшатли томони ҳам, эҳтимол, шунда: уруш уни бошлаган ва олиб бораётганларнинг иши бўлишдан жуда тез муддатда тўхтайди.
Россия Украинага кенг кўламли босқин бошлаганди. Бу ҳозирги урушнинг бошланғич нуқтаси эди. Украина ўзини ҳимоя қилмоқда ва Россия ҳудудига зарбалар бермоқда. Ҳарбий нуқтаи назардан бунда ҳеч қандай ҳайратланарли нарса йўқ: ҳужумга учраган давлат душманнинг ҳарбий салоҳиятини у жойлашган жойда йўқ қилишга ҳаракат қилади.
Бироқ ҳар қандай ҳарбий мантиқнинг инсоний баҳоси бор. Нижнекамскда бу баҳони, афсуски, ўзбекистонликлар тўлади.
Бу уруш давомида ўзбекистонликлар орасида қурбонлар аввал ҳам бўлган. 2022 йил ёзида Украинанинг Чугуев шаҳрида маҳаллий аҳолини текинга палов билан сийлаган 36 ёшли Сардор Ҳакимов Россия ҳарбийларининг ракета зарбаси оқибатида ҳалок бўлганди.
Қочиб қутулиб бўлмайдиган оғир бир савол туғилади: бегона урушда ва нотўғри жойда ҳалок бўлган одамнинг ўлими учун ким жавобгар?
«Айбдорлар йўқ» деган жавоб эса шунчаки қабул қилиб бўлмайдиган гап. Фожиали парадокс шунда. Айниқса, гап Марказий Осиёдан борган муҳожирлар ҳақида кетганда.
Россия ўн йиллар давомида меҳнат мигрантларини жалб қилиб келяпти. Улар уйлар, йўллар қуради, корхоналарда ишлайди, шаҳарларга хизмат кўрсатади. Тинчлик даврида уларнинг меҳнати Россияга керак. Аммо уруш пайтида улар ўзлари ҳеч қандай таъсир кўрсата олмайдиган вазиятнинг гаровига айланиб қолмоқда. Натижада даҳшатли асимметрия юзага келяпти.
Ўзбекистон учун бундан жуда оддий хулоса келиб чиқади. Мамлакат Россия-Украина можаросининг иштирокчисига айланмаслиги керак. Аммо агар фуқаролар ҳарбий ҳаракатлар натижасида ҳалок бўлса, Тошкент қуйидаги саволларга жавоб талаб қилишга тўлиқ ҳақли: нима содир бўлди, қандай объект нишонга олинган, тинч аҳолини ҳимоя қилиш учун қандай чоралар кўрилганди ва нега айнан шу одамлар ҳалок бўлди?
Ўзбекистонга Россия ва Украина томонларидан бирини танлашнинг умуман ҳожати йўқ. Унинг танлови: ўз фуқароларининг томони. Ва бу, эҳтимол, энг оқилона ташқи сиёсий позициядир.
Уруш асосан Украина ҳудудида кетаётган бир пайтда, Марказий Осиёнинг кўплаб аҳолиси учун у янгиликлардаги олис ҳикоя бўлиб қолаётганди. Энди эса уруш ватандошларимиз ишлаётган ва яшаётган жойларга тобора кўпроқ кириб келмоқда. Бу маънода Нижнекамск — Ўзбекистон учун жиддий сигнал.
Бу сиёсатчилар гапиришни хушламайдиган бир ҳақиқатни — ҳар қандай уруш уни бошлаган чегаралардан ташқарига чиқиб кетиш хусусиятига эга эканини эслатиб туради. Уни давлатлар бошлайди. Урушларни одатда дипломатлар тугатади. Ушбу икки нуқта ўртасида эса одамлар шунчаки омон қолишга ҳаракат қилади. Баъзида — пул топиб, уйга қайтиш учун. Ва баъзида улар қайтиб келмайди ҳам.