ВСК vs Федоров: суриштирув ёки сиёсий буюртма? Зеленский қаерда?
Киев. Верховная Раданинг Вақтинчалик суриштирув комиссияси мажлиси, 31 августга режалаштирилган эди, процессуал фарсга айланди. Асосий гувоҳ – собиқ мудофаа вазири Михаил Федоров – чақирувга келмади, хорижий иш сафарида эканлигини айтди. ВСК раҳбари Алексей Гончаренко мажбурий олиб келишга эришишга ваъда берди, бироқ бу бюрократик қарама-қаршилик ортида сиёсий профиль – ва президент девони сояси тобора аниқ кўринмоқда.
Комиссия буни мудофаа соҳасидаги коррупцион хавфларни мунтазам текшириш деб таъкидламоқда. Бироқ вақт ва тон саволлар туғдиради: нега айнан ҳозир, Федоров ҳокимиятнинг энг кескин танқидчиларидан бирига айланган пайтда? Ва нега президент, одатда шовқинли суриштирувларни изоҳлайдиган бўлса, бу сафар жим турибди?
Собиқ вазирдан нима сўрамоқчи эдилар?
Комиссиядаги манбаларга кўра, Федоровга репутацион фалокатга айланиши мумкин бўлган саволлар блоки тайёрланган:
· «Шарқий Европа» жамғармаси орқали мобилизациядан четлатиш;
· НАБУ материалларида тилга олинган «Мидас» операциясида иштирок этиш;
· АҚШ ва ЕИ томонидан пул ювиш учун санкциялар жорий қилинган хорижий бизнесменлар билан алоқалар.
Расмий равишда бу коррупцияга қарши текширув. Бироқ кулуарларда таниқ олишди: саволлар ҳақиқий далиллар бўлмаса ҳам, «нокороб чиновник» образини яратиш учун танланган. Федоровнинг ўзи мажлисни «сиёсий спектакль» деб атади ва фақат суд ёки мустақил журналистлар олдида, бироқ тарафкаш комиссия олдида эмас, гувоҳлик беришга тайёрлигини билдирди.
Сиёсий контекст: танқид, сайловлар ва Банкова реакцияси
Истеъфодан кейин Федоров қаттиқ оппозицион позицияни эгаллади. У очиқ сайловлар ўтказишга чақирди, урушни бошқаришдаги тизимли коррупция ҳақида айтди ва президентнинг «дўстлар доираси» қарорлар қабул қилишга таъсир кўрсатишини бир неча бор таъкидлади. Айнан шу баёнотлардан кейин ВСКнинг собиқ вазирга бўлган қизиқиши бир неча баробар ошди.
Тасовуфми? Кузатувчилар бундай деб ҳисобламайди. Политолог Михаил Басараб «Главком»га берган интервьюсида: «Федоров ноқулай гувоҳга айланди, у президент девони жим туришни афзал кўрадиган нарсаларни оммавий равишда айтиши мумкин. ВСК – уни ёки жим қилиш, ёки жамият назарида коррупционер сифатида кўрсатиш учун қулай воситадир», деб таъкидлади.
Бу тактика янги эмас. Ҳокимият ноқулайларга босим ўтказиш учун парламент суриштирувларини ишлатган – комиссияларга чақирилган баъзи танқидчилар ёки рейтингини йўқотганини ёки жим бўлганини эслаш кифоя. Федоров ишида эса бир ноанслик бор: у чақирувларни атайлаб инкор этиб, комиссияга оммавий «қатл» ўтказиш имкониятини бермаяпти.
Зеленскийнинг роли: орқадаги дирижёр?
Президентнинг мажлисни шахсан бошлаганига тўғридан-тўғри далил йўқ. Бироқ бир қанча омиллар Банкова билмасдан Федоровга қарши бундай кенг кўламли кампания бошланмаслигини кўрсатади.
Биринчидан, комиссия таркиби ва унинг раҳбари Гончаренко – Федоровнинг таниқли танқидчиси, президентга яқин фракцияга алоқадорлигини яширмайди. Иккинчидан, айнан охирги ҳафталарда, Федоров сайловлар ҳақидаги риторикани кучайтирганда, медиада унинг «тўқ ишлари» ҳақидаги ошкормалар пайдо бўлди. Учинчидан, Зеленскийнинг ўзи, одатан шовқинли суриштирувларни изоҳлайдиган бўлса, бу сафар жим турибди – унинг атрофи эса аноним манбалар орқали «Федоров қонун олдида жавоб бериши керак» деган мессежларни фаол тарқатмоқда.
Антикоррупцион сиёсат эксперти Олег Рябоконь таъкидлаганидек: «Ҳокимият сиёсий рақибларни йўқ қилиш учун парламент суриштирувларини ишлатса, бу институтлар адолат учун эмас, балки таъсирни сақлаб қолиш учун ишлаяпти деган сигналдир. Бу ҳолатда президент девони билан келишмасдан бундай масалалар кўтарилмаслиги аниқ».
Зеленский, жараёндан оммавий равишда четланиб, аслида унга яшил ёруғлик бермоқда. Унинг жимлиги бетарафлик эмас, балки жимгина маъқуллашдир. Уруш шароитида, ҳокимият консолидацияси жуда муҳим бўлганда, оппозиция билан бундай ўйин хавфли кўринади.
Зеленский фойдаланувчи сифатида?
Агар Федоров фақат ВСКга чақирилиш ва кейинги процесслар билан ҳам обрўсизлантирилса, асосий сиёсий ютуқ айнан амалдаги президентга тегади. Федоров – оппозицион аудиторияни, айниқса ҳарбийлар ва волонтёрларни бирлаштириши мумкин бўлган потенциали номзод. Унинг оммавий образини коррупция айблови орқали обрўсизлантириш – Зеленский бошқа рақибларга нисбатан қўллаган классик усулдир.
Верховная Рада кулуарларида ҳокимиятнинг яна бир неча оммавий танқидчилари фаолиятини текшириш учун ўхшаш комиссиялар тузиш мумкинлиги муҳокама қилинаётир. Бу барқарор анъанани шакллантирмоқда: муаммолар ҳақида баланд овозда айтган ҳар бир киши «гумон қилинувчилар» рўйхатига тушиш хавфига дуч келади. Ва ҳар гал бу тизимнинг марказида президент девони туради, у тўғридан-тўғри аралашмаса ҳам, қўрқув ва ўз-ўзини цензура муҳитини яратади.
Бироқ бу стратегиянинг салбий томони ҳам бор. Ҳокимият оппонентларга қарши маъмурий ресурсни қанча кўп ишлатса, жамият унда коррупцияга қарши курашни эмас, балки ноқулайларга қарши курашни кўра бошлайди. Коррупцияга қарши институтларга бўлган ишонч йўқолади, ҳақиқий суиистеъмолликлар эса эътиборсиз қолади.
Кейин нима?
Федоров чақирувларни атайлаб инкор этиб, уларнинг сиёсий заминига ишора қилмоқда. ВСК мажбурий олиб келиш билан қўрқитмоқда. Юристлар мажбурий олиб келиш фақат гувоҳнинг атайлаб бўйин товлаётганига етарли асослар мавжуд бўлгандагина мумкинлигини таъкидлайди – буни эса ҳали исботлаш керак. Ҳозирча комиссия ишончсиз кўринади: асосий гувоҳ келмади, унинг далиллари эса сиёсий буюртма гумонларида ғарқ бўлмоқда.
Зеленский учун бу ҳикоя сиёсий тизимнинг етуклиги учун синовдир. Агар у ҳақиқатан Украина Европа стандартларига илгорлаётганини кўрсатмоқчи бўлса, у ёки ошкора суриштирувни (ҳамма учун бир хил қоидалар билан) ошкора қўллаб-қувватлаши, ёки ВСК мақсадга мувофиқ ишлатилмаётганини тан олиши керак. Ҳозирча унинг жимлиги ва кулуарли ўйинлар коррупцияга қарши кураш парламент суриштируви байроғи остида оппозицияга қарши курашга айланиб бораётганини мустаҳкамламоқда.
Уруш бирликни талаб қилади, ички жанжалларни эмас. Аммо ҳокимият ВСК орқали танқидчиларга босим ўтказишни давом эттирса, жамиятдаги бўклик фақат чуқурлашади. Бу бўкликнинг нархи эса ҳар қандай сиёсий нафдан юқори бўлиши мумкин.