97% ортиқ йўқотиш: никотин маҳсулотларига тақиқ нималарга олиб келди?
«Ma’no» тадқиқот ташаббуслари маркази никотин маҳсулотлари бозорини давлат томонидан тартибга солиш тизими бўйича тадқиқот ўтказиб, ўйланмаган тақиқлар иқтисодиётга қандай таъсир кўрсатиши ва қандай ижтимоий ҳамда молиявий харажатларга олиб келишини баҳолади. Тадқиқот якунида «Ўзбекистон Республикасида никотин маҳсулотларига тақиқнинг оқибатлари ва тартибга солишнинг эҳтимолий моделларини баҳолаш» номли таҳлилий ҳисобот тайёрланди. Унда амалдаги модель комплекс таҳлил қилинган — қонунчилик, халқаро тажриба, шунингдек импорт ва бюджет тушумлари бўйича амалий маълумотлар ўрганилган.
Таҳлил натижалари шуни кўрсатмоқдаки, Ўзбекистонда тақиқловчи тартибга солиш модели никотин маҳсулотлари истеъмолининг камайишига олиб келмаган. Барқарор талаб шароитида бозор йўқолмаган, балки трансформацияланган — айланманинг катта қисми соя секторга ўтган. Бу эса шаффофликнинг пасайишига, назоратнинг сусайишига ва қалбаки маҳсулотлар тарқалиши хавфининг ошишига олиб келган.
Бу ҳолат айниқса иқтисодий кўрсаткичларда яққол намоён бўлмоқда. 2023 йилда ушбу товарлар тоифасидан бюджет тушумлари тахминан 101 млрд сўмни ташкил этган бўлса, 2024 йилда улар деярли икки баравар камайиб, 42,4 млрд сўмга тушган. 2025 йилга келиб пасайиш деярли тўлиқ бўлиб, тушумлар 1,7 млрд сўмгача қисқарган. Шу тариқа умумий камайиш 97 фоиздан ошган.
Расмий импорт кўрсаткичлари ҳам кескин пасайган: 2024 йилда — 31 фоизга, 2025 йилда эса яна 24 фоизга. Бироқ бу рақамлар талаб камайганини англатмайди, аксинча, унинг ноқонуний сегментга кўчганини кўрсатади. Бозорда маҳсулотнинг амалда мавжудлиги ҳам буни тасдиқлайди.
Халқаро тадқиқотлар ҳам ушбу тенденцияларни тасдиқлайди. Қатъий тақиқлар шароитида соя бозори улуши 50–60 фоизгача етиши мумкин. Шу билан бирга, ноқонуний маҳсулот одатда легал маҳсулотга нисбатан 50–60 фоиз арзон бўлади, бу эса қўшимча истеъмолни рағбатлантиради. Глобал миқёсда эса давлатлар ҳар йили ноқонуний айланма туфайли 50–60 млрд доллар солиқ тушумларидан маҳрум бўлади.
Шунингдек, соя сегменти ўсиши умумий истеъмолнинг тахминан 25 фоизга ошишига ва солиқ тушумларининг 44 фоизга камайишига олиб келиши мумкинлиги қайд этилган. Бу тақиқ чоралари кўпинча кутилган натижаларга зид самара бериши мумкинлигини кўрсатади.
Ҳисоботда амалдаги меъёрий базага хос тизимли чекловлар ҳам аниқланган. Жумладан, тартибга солишнинг аниқ мезонлари йўқлиги, маҳсулотни бозорга киритиш тартибларининг етарли даражада ишлаб чиқилмагани, шунингдек турли товар тоифаларига хавф даражасидан қатъи назар бир хил ёндашув қўлланилиши қайд этилган. Бу давлат назорати самарадорлигини пасайтиради ва шаффоф бозор шаклланишига тўсқинлик қилади.
Бу фонга нисбатан халқаро тажриба мувозанатлироқ кўринади. АҚШ, Буюк Британия, Швеция, БАА ва Баҳрайн каби давлатларда тўлиқ тақиқ эмас, балки назоратли рухсат бериш модели қўлланилади. У қатъий сифат талаблари, сертификатлаш, ёш чекловлари ва савдо каналларини назорат қилишни ўз ичига олади.
Бундай ёндашув бозор устидан назоратни сақлаш билан бирга истеъмолчилар учун хавфларни камайтиришга ёрдам беради. Айрим мамлакатларда альтернатив маҳсулотларни тартибга солиш зарарни камайтириш воситаси сифатида қаралади.
Ўзбекистон шароитида ҳам тартибга солинадиган модельга ўтиш самарали сценарий сифатида баҳоланмоқда. Бу мажбурий сертификатлаш, сифат стандартларини жорий этиш, таркибни назорат қилиш, маркировка ва маҳсулот ҳаракатини кузатиш тизимларини ўз ичига олади. Шунингдек, бозор иштирокчиларини лицензиялаш, электрон назорат тизимларини ривожлантириш ва рискка асосланган назоратни жорий этиш таклиф этилмоқда.
Бундай ёндашув бир вақтнинг ўзида бир нечта вазифани ҳал қилиш имконини беради: ноқонуний бозор улушини камайтириш, бюджет тушумларини тиклаш ва маҳсулот сифати устидан назоратни таъминлаш. Шу билан бирга, у бизнес учун шаффоф шароит яратади ва соҳанинг бошқарувчанлигини оширади.
Умуман олганда, тадқиқот натижалари шуни кўрсатадики, барқарор талаб шароитида тақиқ чоралари муаммони бартараф этмайди, балки уни соя секторга суриб чиқаради. Тартибга солинадиган модель эса иқтисодий манфаатлар, давлат назорати ва жамоат саломатлиги ўртасида мувозанатни таъминлаши мумкин.