Ўзбекистон ва Чехия муносабатлари 1990-йиллардан буён қандай ривожланди?
Сиёсий муносабатлар
Чехия Республикаси Ўзбекистон мустақиллигини 1992 йил 24 январда тан олган, дипломатик муносабатлар эса 1993 йил 1 январда ўрнатилган.
1992 йилда Чехия Тошкентда савдо ваколатхонасини очган, у 1994 йилда элчихонага айлантирилган. Ўзбекистоннинг Чехиядаги дипломатик ишларини ҳозирда Берлиндаги элчихона юритмоқда, бироқ Прагада Ўзбекистон элчихонасини очиш бўйича ишлар олиб борилмоқда.
Икки томонлама сиёсий мулоқот асослари 1997 йил январда Ўзбекистоннинг биринчи президенти Ислом Каримовнинг Чехияга ташрифи чоғида қўйилган. Шу йили Чехия бош вазири Вацлав Клаус Тошкентга келган, 1999 йилда эса бош вазир Милош Земан ташриф буюрган.
2004 йилда Чехия президентига айланган Вацлав Клаус яна Ўзбекистонга ташриф буюрган. Ундан аввал, 2002 йилда Ислом Каримов Прагага НАТО саммити доирасида борган.
Кейинги йилларда сиёсий мулоқот фаоллиги пасайган. 2014 йилда Ислом Каримов инсон ҳуқуқлари бўйича танқидлар фонида Чехия ҳукуматининг айрим вазирлари расмий баҳоналар билан у билан учрашишдан бош тортганидан сўнг Прагага режалаштирилган ташрифини бекор қилган.
Бу вазият ташрифга қарши норозилик билдириб, протест мурожаатлари йўллаган ҳуқуқни ҳимоя қилувчи ташкилотлар босими билан ҳам кузатилган. Умуман олганда, бу ҳолат ўша даврда Ўзбекистон ва Ғарб давлатлари ўртасидаги сиёсий ҳамкорлик даражаси чекланган бўлганини акс эттиради. Шунга қарамай, иқтисодий лойиҳалар бўйича прагматик қизиқиш сақланиб қолган, шунингдек, Афғонистондаги НАТО операциялари учун Ўзбекистоннинг транзит аҳамияти муҳим бўлиб қолган.
Алоқаларни фаоллаштиришнинг янги босқичи сўнгги ўнйилликка тўғри келади. 2023 йил апрелида Чехия бош вазири Петр Фиала Ўзбекистонга ташриф буюрди, ўша йил октябрида эса Ўзбекистон бош вазири Абдулла Арипов жавоб ташрифи билан Прагага бориб, Чехия президенти Петр Павел ва ҳукумат аъзолари билан учрашувлар ўтказди.
2024 йил октябрида Чехия ташқи ишлар вазири Ян Липавский Ўзбекистонга келди. 2025 йилда икки давлат президентлари — Шавкат Мирзиёев ва Петр Павел БМТ Бош ассамблеяси доирасида учрашув ўтказди.
Икки мамлакат Ташқи ишлар вазирликлари ўртасида жами етти марта сиёсий маслаҳатлашувлар ўтказилган бўлиб, сўнггиси 2019 йилда Прагада бўлиб ўтган.
Иқтисодий алоқалар
Сўнгги йилларда икки давлат ўртасидаги савдо айланмаси динамик, бироқ барқарор бўлмаган ўсишни кўрсатмоқда. Товар айланмаси кўрсаткичларининг бир хил эмаслиги Ўзбекистоннинг Чехиядан транспорт воситаларини харид қилиш бўйича йирик давлат контрактлари билан боғлиқ. Хусусан, 2023 йилда «Ўзбекистон темир йўллари» ва Škoda компанияси 320 млн евро қийматида 30 та электропоезд етказиб бериш бўйича шартнома имзолаган, Uzbekistan Airways эса ички рейслар учун Чехиянинг LET L — 410 турбовинтли самолётларини харид қилиш бўйича келишувга эришган.
| Кўрсаткич | 2021 | 2022 | 2023 | 2024 | 2025 | 2026 йил январь-февраль |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Товар айланмаси | 198,3 | 184,8 | 344,2 | 434,7 | 190,4 ( — 57,2%) | 28,5 (+5,3%) |
| Экспорт | 24,5 | 30,6 | 51,3 | 54,6 | 28 ( — 50,4%) | 3,4 (+4%) |
| Импорт | 173,8 | 154,2 | 292,9 | 380,1 | 162,4 ( — 58,1%) | 25,1 (+5,4%) |
Ўзбекистон экспорти таркибига хизматлар, саноат маҳсулотлари, кимё маҳсулотлари, озиқ-овқат ва хомашё киради. Импортда эса машиналар ва транспорт воситалари, кимё маҳсулотлари ҳамда саноат товарлари устунлик қилади.
Ўзбекистонда Чехия капитали иштирокида 36 та компания фаолият юритмоқда, шундан 14 таси 100 фоиз хорижий сармоя асосида ташкил этилган. Йирик лойиҳалар қаторига ишлаб чиқаришни маҳаллийлаштиришга қаратилган қўшма корхоналар киритилган. Масалан, Škoda Transportation концерни Ўзбекистонда электропоездларни йиғишни ва мутахассислар тайёрлаш учун Тошкентда Škoda Academy очишни режалаштирмоқда.
2023 йилда Чехия Ўзбекистоннинг фойдали қазилмаларига қизиқиш билдириб, уларни қазиб олиш ва қайта ишлаш технологиялари, шунингдек, сув ресурсларини бошқариш соҳасида ҳамкорликни таклиф этган. Шунингдек, Чехия мудофаа саноати Ўзбекистон Қуролли кучларига совет даври ҳарбий техникасига муқобил вариантларни таклиф этишга тайёрлиги хабар қилинганди.
Иқтисодий ҳамкорликни мувофиқлаштиришнинг асосий механизми ҳукуматлараро иқтисодий, саноат ва илмий-техник ҳамкорлик комиссияси ҳисобланади. Ҳозиргача 10 та йиғилиш ўтказилган бўлиб, сўнггиси 2025 йил март ойида Прагада бўлиб ўтган.
Меҳнат миграцияси
Чехия ҳар йили Ўзбекистон фуқаролари учун 150 та иш визаси квотасини ажратади. Бу орқали, айниқса, соғлиқни сақлаш ва қарияларга қараш соҳаларига мутахассислар жалб қилинади. Ҳисоб-китобларга кўра, Чехияда 3000 нафарга яқин Ўзбекистон фуқароси саноат, қурилиш, савдо ва бошқа соҳаларда меҳнат қилмоқда.
Иккала томон ҳам Чехия бозори эҳтиёжларига мос кадрлар тайёрлаш дастурларини ривожлантирмоқда. Бу ёндашув норасмий миграциядан режали меҳнат алмашинувига ўтишни акс эттиради.
Таълим алоқалари
Чехия анъанавий равишда ўзбекистонлик талабаларни жалб қилиб келади. Чехия олий таълим муассасаларида таҳсил олаётган ўзбекистонликлар сони икки карра — 2020 йилдаги тахминан 350 нафардан 2025 йилга келиб 650−700 нафаргача ошди. Асосий йўналишлар — техник, иқтисодий, аграр ва IT ихтисосликлар. Бунда Чехиянинг давлат стипендия дастури муҳим роль ўйнаб, у ўзбекистонликларга бакалавриат, магистратура ва докторантура босқичларида ўқиш имконини тақдим этмоқда.
Ҳамкорлик Карлов университети, Чехия техника университети ва Чехия агротехника университети каби бир қатор таълим муассасаларини қамраб олган.
Икки давлат университетлари қўшма илмий лойиҳаларни ҳам амалга оширмоқда. Термиз давлат университети ва Карлов университетининг археологик экспедицияси 2003 йилдан буён фаолият юритиб келмоқда. 2002−2011 йилларда Шеробод воҳаси ёдгорликлари ўрганилган, кейинчалик Жондавлаттепадаги қазишмалардан сўнг Кўҳитангтоғ ва Бойсунтоғ тоғ олдиларида тадқиқотлар давом эттирилган. 2021 йилдан бери эса Жарқўрғон тумани археологик харитасини яратиш ишлари олиб борилмоқда. Тадқиқотлар давомида бронза ва илк темир даврига оид илгари маълум бўлмаган ёдгорликлар аниқланган.
Чехия геология хизмати ўзбекистонлик геологлар билан биргаликда Ўзбекистондаги Омонтойтоғ конида ороген турдаги олтин конларининг ривожланишини моделлаштириш лойиҳаси устида иш олиб борган. Шунингдек, мазкур хизмат Ўзбекистон Миллий университети билан ҳамкорликда олтин ва мис конларида платина гуруҳи металлари салоҳиятини баҳолаш бўйича тадқиқотлар ўтказган. Лойиҳа натижасида Қалмоқир порфир туридаги конида палладийнинг юқори миқдори аниқланган.