Тошкентда никотин муқобилларини тартибга солиш бўйича халқаро тажриба муҳокама қилинди: тақиқлардан «ақлли назорат»гача
Давра суҳбати ташкилотчиси «Замонавий журналистикани ривожлантириш маркази» ННТ бўлди. Тадбирда халқаро экспертлар, иқтисодчилар, тиббиёт соҳаси вакиллари, давлат тузилмалари, ОАВ ва фуқаролик сектори вакиллари иштирок этди.
Марказий мавзулардан бири Ўзбекистонда никотин маҳсулотлари бозорига тақиқловчи сиёсатнинг таъсири бўлди.
Эслатиб ўтамиз, мамлакатда никотин етказиб бериш электрон тизимларини, жумладан вейплар ва никотин паучларини ишлаб чиқариш, сақлаш, ташиш, импорт қилиш ва сотиш тақиқланган. Бироқ, учрашув иштирокчилари таъкидлаганидек, чекловлар жорий этилганидан кейин маҳсулотга бўлган талаб йўқолмаган.
Давлат божхона қўмитаси маълумотларига кўра, қонун кучга киргунга қадар 4374 дона маҳсулотнинг ноқонуний айланмаси билан боғлиқ 31 та қоидабузарлик аниқланган. Қонунчилик кучайтирилгандан кейин эса ҳолатлар сони қарийб уч бараварга ошган — 95 та қоидабузарлик ва 11 мингдан ортиқ мусодара қилинган маҳсулот қайд этилган.
Шу билан бирга, статистика ҳар ой ўсишда давом этмоқда. Хусусан, 2026 йил бошидан бери қуйидагилар қайд этилган:
январь — 10 та ҳолат;
февраль — 20 та;
март — 27 та;
апрель — 40 та;
май ойининг дастлабки икки ҳафтасида — аллақачон 28 та ҳолат.
Экспертлар фикрича, бу бозорнинг ноқонуний секторга ўтганини кўрсатади, у ерда маҳсулот сифати ва харидор ёшини текшириш механизми мавжуд эмас.
We Are Innovation халқаро ташкилоти директори Федерико Фернандеснинг таъкидлашича, бугунги кунда кўплаб давлатлар тўлиқ тақиқ сиёсатидас воз кечиб, тартибга солиш ва назоратга таянмоқда.
«Тақиқларнинг сабабларидан бири сифатида кўпинча ёшларни ҳимоя қилиш келтирилади. Аммо халқаро тажриба шуни кўрсатмоқдаки: муаммони айнан тартибга солиш — сертификатлаш, ёш бўйича чекловлар ва бозорнинг шаффоф қоидалари орқали самарали ҳал қилиш мумкин», — деди эксперт.
У мисол сифатида Яқин Шарқ ва Европанинг қатор мамлакатларини келтирди.
Хусусан, Саудия Арабистонида никотин паучларига рухсат берилган ва бозорда маҳаллий ишлаб чиқарувчилар фаолият юритмоқда. Шу билан бирга, мамлакат ҳукумати бундай маҳсулотларнинг аҳоли саломатлигига таъсирини ўрганиб, сифат назорати тизимини шакллантирмоқда.
БААда муқобил никотин маҳсулотларини тартибга солишнинг тўлиқ тизими амал қилади. Бозорда импорт, сертификатлаш ва реализация бўйича шаффоф қоидалар жорий этилган, вояга етмаганларга сотиш эса тақиқланган.
Экспертлар Баҳрайн тажрибасини ҳам қизиқарли мисол сифатида келтирди. Тарихан мамлакатда муқобил никотин маҳсулотларига тақиқ амал қилган, аммо ҳозирда қонунчилик қайта кўриб чиқилмоқда. 2024 йилда Баҳрайн Британия моделига ўтишни бошлади: никотин паучларидан фойдаланиш стандартлари қабул қилиниб, уларни импорт қилиш ва муомалага киритиш талаблари тасдиқланган.
Фернандес алоҳида равишда Греция тажрибасига ҳам тўхталди.
«Грецияда маҳсулотларни рўйхатдан ўтказиш ва сертификатлаш тизими мавжуд, ёш бўйича аниқ чекловлар бор — 18 ёшга тўлмаганлар учун маҳсулотлар мавжуд эмас. Шу билан бирга, давлат ахборот кампанияларини фаол олиб боради ва бозорни назорат қилади», — деди у.
Экспертлар Ўзбекистондаги носвой билан боғлиқ вазиятга ҳам эътибор қаратди. Фернандеснинг сўзларига кўра, мамлакат бугунги кунда «икки томонлама тамаки юки»га дуч келмоқда.
«Ўзбекистонда 3,5 миллион чекишчи бор, яна 2,5 миллион киши носвой истеъмол қилади — бу лицензияланмаган, кўплаб аралашмалар ва заҳарли моддаларни ўз ичига олган маҳсулот», — деди эксперт.
Quit Like Sweden ташкилоти асосчиси ва директори Суэли Кастро Швеция модели ҳақида сўзлаб берди. Бу мамлакат чекиш даражасини пасайтириш бўйича дунёдаги энг муваффақиятли моделлардан бири ҳисобланади.
«Швецияда автомобиллар тақиқланмайди — хавфсизлик камарини тақиш талаб қилинади. Мопедлар тақиқланмайди — шлем кийиш талаб қилинади. Никотин муқобилларига ҳам худди шундай ёндашув қўлланилади», — деди Кастро.
Унинг сўзларига кўра, хавф-хатарга йўналтирилган ёндашув туфайли мамлакатда чекишчилар улуши 3,7 фоизгача камайган.
Эксперт шунингдек, жамоат саломатлиги соҳасидаги қарорлар фақат тақиқловчи чораларга эмас, балки илмий маълумотларга асосланиши кераклигини таъкидлади.
Муҳокама давомида иштирокчилар бозор яширин секторга ўтгач, ёш назорати амалда ишламай қолгани ҳақида якдил фикр билдирди. Бугун ўсмирлар маҳсулотларни Telegram-каналлар ва ноқонуний савдо нуқталари орқали харид қилиши мумкин, у ерда ҳеч ким ёш ёки маҳсулот таркибини текширмайди.
Мутахассислар муқобил сифатида қатъий тартибга солиш моделини кўриб чиқишни таклиф қилди:
фақат 21 ёшдан ошган шахсларга сотиш;
сотувчиларни лицензиялаш;
маҳсулотларни мажбурий сертификатлаш;
маркировка ва кузатувчанлик;
нақд пулсиз тўлов тизими;
вояга етмаганларга сотганлик учун қаттиқ жавобгарлик.
Алоҳида таъкидланишича, айрим назорат инструментлари аллақачон жорий этилмоқда. Хусусан, 1 апрелдан Ўзбекистонда тамаки маҳсулотлари учун мажбурий нақд пулсиз тўлов жорий этилди, бу бозор шаффофлиги ва савдони кузатиш имкониятини оширишга хизмат қилади.
Давра суҳбати якунларига кўра, иштирокчилар таъкидлади: самарали назоратсиз тақиқ муаммони бартараф этмайди, балки бозорни ноқонуний секторга ўтказади. Экспертлар фикрича, келгусидаги тартибга солиш жамоат саломатлиги масалалари билан бир қаторда ёшларнинг никотин маҳсулотларига киришини чеклашнинг реал механизмларини ҳам ҳисобга олиши керак.