Ўзбекистон ва Беларусь: оддий алоқалардан тизимли ҳамкорлик сари

Ўзбекистон президенти 8−9 июль кунлари расмий ташриф билан Беларусда бўлади. Тошкент ва Минск ўртасидаги муносабатлар устувор аҳамиятга эга бўлиб, мамлакатнинг очиқлик сиёсати ва Беларуснинг янги бозорларга қизиқиши билан янги босқичга чиқди. Минскда у мамлакат президенти Александр Лукашенко билан ўзаро савдо, саноат кооперацияси, қишлоқ хўжалиги, машинасозлик, фармацевтика ва бошқа соҳалардаги ҳамкорлик масалаларини муҳокама қилиши кутилмоқда.

Gazeta ушбу ташриф муносабати билан икки мамлакат ўртасидаги сўнгги 10 йиллик муносабатлар обзорини тайёрлади.

Яқинлашиш сиёсати

Ўзбекистон ва Беларусь ўртасидаги муносабатларнинг қайта жонланиши 2017 йилдан бошланди — илгари икки давлат ўртасидаги алоқалар эпизодик хусусиятга эга бўлган бўлса, эндиликда улар тизимли тус олди.

2018 йил сентябрь ойида Беларусь президенти Александр Лукашенконинг Ўзбекистонга уюштирган расмий ташрифини муносабатлардаги бурилиш нуқтаси деб аташ мумкин. Бу Беларусь етакчисининг 1994 йилда дипломатик алоқалар ўрнатилганидан буён республикага амалга оширган илк расмий ташрифи бўлди. Музокаралар якунида 19 та келишувдан иборат кенг кўламли ҳужжатлар пакети, жумладан, 2019−2023 йилларга мўлжалланган ижтимоий-иқтисодий ҳамкорлик тўғрисидаги шартнома имзоланди ва кенг доирадаги йўналишлар бўйича мунтазам мувофиқлаштириш механизмлари яратилди.

Навбатдаги муҳим босқич — Ўзбекистон президентининг 2019 йил август ойида Беларусга тарихдаги илк расмий ташрифи бўлди. Агар Лукашенконинг ташрифи муносабатларни қайта жонлантиришга тайёрлик ҳақидаги сиёсий сигнал сифатида баҳоланса, Шавкат Мирзиёевнинг жавоб ташрифи узоқ муддатли шерикликка ўтишни мустаҳкамлади. Айнан ўшанда томонлар нафақат савдо ҳажмини кенгайтириш, балки қўшма ишлаб чиқариш, инвестициялар ва ҳудудлараро ҳамкорлик ҳақида ҳам фаол гапира бошлади.

Президентлар Тошкентдаги Технопаркка ташриф буюрганди.

Шундан сўнг икки томонлама алоқалар мунтазам тус олди. Президентларнинг учрашувлари деярли ҳар йили нафақат икки томонлама форматда, балки турли майдонларда — Евроосиё, МДҲ ва ШҲТ доирасида ҳам ўтказиб борилди. Ҳукуматлараро комиссия ва соҳавий ишчи гуруҳлар фаолияти фаоллашди, бош вазирлар, вазирлар ҳамда компания раҳбарлари даражасидаги мулоқотлар жадаллиги сезиларли даражада ўсди.

Иқтисодиёт: савдодан қўшма ишлаб чиқариш сари

Иқтисодий ҳамкорлик Ўзбекистон-Беларусь шериклигининг бош мазмунига айланди. Миллий статистика идораларининг маълумотларига кўра, 2016 йилда ўзаро товар айирбошлаш ҳажми қарийб 100 миллион долларни ташкил этган бўлса, 2025 йил якунларига кўра бу кўрсаткич 1 миллиард долларлик довонга яқинлашди. Ҳозирда товар айирбошлаш ҳажмини 2030 йилга бориб 2 миллиард долларга етказиш дастури ишлаб чиқилмоқда.

Шу билан бирга, ҳар икки томон учун савдонинг мутлақ ҳажми эмас, балки унинг таркиби ўзгаргани муҳимроқ аҳамият касб этди. Агар илгари ҳамкорлик асосан тайёр маҳсулотлар етказиб бериш атрофида қурилган бўлса, сўнг ишлаб чиқариш кооперацияси лойиҳалари тобора катта роль ўйнай бошлади. Тракторлар, коммунал техникалар, лифт ускуналари ва бошқа саноат маҳсулотлари ишлаб чиқариш йўналишида қўшма лойиҳалар ҳаётга татбиқ этилмоқда.

Навоий кон-металлургия комбинати конидаги БелАЗ.

Ўзбекистон учун бундай модель юқори қўшилган қийматга эга маҳсулотлар улушини босқичма-босқич оширишни назарда тутувчи индустриаллаштириш стратегиясига тўлиқ мос келади. Беларусь учун эса ишлаб чиқаришни маҳаллийлаштириш кучайиб бораётган халқаро рақобат ва ташқи санкция чекловлари шароитида ўз корхоналарининг Марказий Осиё мамлакатларидаги мавқеини сақлаб қолиш имконини беради.

Агросаноат ва озиқ-овқат хавфсизлиги

Агросаноат мажмуаси ҳам ҳамкорликнинг яна бир барқарор йўналишига айланди. Беларусь анъанавий тарзда чорвачилик, сут маҳсулотлари ишлаб чиқариш, селекция, ветеринария ва қишлоқ хўжалиги техникаларини ишлаб чиқаришда кучли мавқега эга. Ўзбекистон учун эса бу йўналишлар ички бозорда озиқ-овқат маҳсулотларига бўлган талабнинг ортиши ва қишлоқ хўжалигини модернизация қилиш шароитида стратегик аҳамият касб этади.

Тошкентдаги Беларусь озиқ-овқат маҳсулотлари дўконлари тармоғи.

Сўнгги йилларда ҳамкорлик тайёр маҳсулотлар етказиб бериш доирасидан анча четга чиқди. Бу ўринда гап сутчилик соҳасини ривожлантириш бўйича қўшма лойиҳалар, қайта ишлашнинг замонавий технологияларини жорий этиш ҳамда Беларусь ҳудудида ўзбекистонлик инвесторлар иштирокида чорвачилик мажмуаларини ташкил этиш ҳақида бормоқда.

Региональ маркерлар

Сўнгги йилларнинг яна бир ўзига хос жиҳати ҳудудлараро алоқаларнинг фаол ривожланиши бўлди. 2019 йилда Ўзбекистон ва Беларусь ҳудудлари форуми форматига асос солинган эди. Шу йилнинг июль ойида ушбу форматдаги учинчи учрашув бўлиб ўтади.

Агар илгари деярли барча лойиҳалар фақат марказий ҳокимият органлари даражасида мувофиқлаштирилган бўлса, эндиликда икки мамлакат вилоятлари, шаҳарлари ва корхоналари ўртасидаги тўғридан тўғри алоқалар тобора катта роль ўйнамоқда.

Ҳудудий форумлар, ўзаро бизнес-миссиялар ҳамда Ўзбекистон ҳокимликлари ва Беларусь вилоят ижроия қўмиталари ўртасидаги келишувлар икки томонлама кун тартибининг доимий қисмига айланди. Бундай модель инвестиция лойиҳаларини тезроқ ишга тушириш имконини беради ва ҳамкорликнинг сиёсий тақвимга қарамлик даражасини камайтиради.