А. Неъматов: «Марказий Осиё ва Озарбайжон формати кенгроқ кооператив хавфсизлик камарини шакллантиришга ёрдам беради»

Озарбайжон пойтахти Боку шаҳрида Озарбайжон Халқаро муносабатларни таҳлил қилиш маркази томонидан ташкил этилган «C6: ягона минтақа, умумий келажак — стратегик мулоқотни кучайтириш» халқаро конференцияси бўлиб ўтди.

Тадбирда Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон, Туркманистон, Ўзбекистон ва Озарбайжондан таҳлилий марказлар, тадқиқот муассасалари, давлат тузилмалари раҳбарлари ва экспертлари, шунингдек фуқаролик жамияти ҳамда оммавий ахборот воситалари вакиллари иштирок этди.

Ўзбекистон номидан Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги Стратегик ва минтақалараро тадқиқотлар институти (СМТИ) ва Марказий Осиё Халқаро институти (МОХИ) делегацияси қатнашди.

Анжуман иштирокчилари минтақавий ҳамкорликни мустаҳкамлашнинг асосий йўналишлари, жумладан C6 форматини институционаллаштириш, иқтисодий ўзаро боғлиқлик, барқарор ривожланиш ва глобал ўзгаришлар шароитида хавфсизлик масалаларини муҳокама қилдилар.

Хавфсизлик масалаларига бағишланган сессияда сўзга чиққан СМТИ директори биринчи ўринбосари Акрамжон Неъматов замонавий халқаро тизим чуқур ўзгариш босқичини бошдан кечираётганини таъкидлади. У «қаршилик мантиғининг кучайиши, куч марказлари ўртасида рақобатнинг ортиши ва тобора ўсиб бораётган ноаниқлик глобал манзаранинг узоқ муддатли тузилишини белгилаётган янги воқеликни шакллантираётгани»ни қайд этди.

Унинг таъкидлашича, хавфсизликни анъанавий тушуниш эндиликда фақат ҳарбий-сиёсий жиҳатлар билан чекланиб қолмаяпти: у ижтимоий‑иқтисодий барқарорлик, экологик ва иқлим омиллари, технологик ва ахборот таҳдидларини ҳам қамраб олмоқда.

Эксперт фикрига кўра, ўзгарувчан ташқи муҳит ва глобал механизмлар самарадорлиги пасайган шароитда минтақавий ёндашувлар ва қўшма жавоб механизмлари барқарорликнинг асосий манбаига айланмоқда. «Марказий Осиё умумий хавфсизлик учун жамоавий масъулият билан ажралиб турадиган ривожланишнинг янги босқичини намоён этмоқда. Давлатларнинг географик, маданий ва тарихий яқинлиги миллий манфаатлар ва таҳдидларнинг ўзига хос хусусиятларини инобатга олган ҳолда мослашувчан моделларни шакллантириш имконини беради», — деди Акрамжон Неъматов.

C6 форматининг асосини ташкил этувчи мослашувчан институционаллаштириш тамойилларига алоҳида эътибор қаратилди. Экспертга кўра, минтақа давлатлари давлатлардан устун турадиган умумий орган тузиш ёки суверен ваколатларни топширишдан онгли равишда тийилмоқда ва давлатлараро келишувни афзал кўрмоқда.

Унинг сўзларига кўра, бундай ёндашув ўзаро таъсирнинг стратегик автономиясини, очиқлиги ва прагматизмни таъминлайди, қарорлар «нол қийматли ўйин» мантиғига эмас, балки ўзаро ишонч ва жамоавий манфаатга асосланган барқарор архитектурани яратади.

ҲХТ, КХШТ, МДҲ, ТДТ каби халқаро ташкилотлар билан уйғун ҳамкорлик минтақавий моделнинг муҳим бўлагига айланган. СМТИ вакили фикрига кўра, шакллантирилаётган тизим мавжуд механизмлардан узоқлашмайди, аксинча Марказий Осиё ёндашувини бирлаштириш орқали уларни кучайтиришга хизмат қилади.

Ушбу мослашувчанлик хавфсизлик соҳасида кўп босқичли мувофиқлаштириш тизимини яратиш имконини берди. 2018 йилда йўлга қўйилган Марказий Осиё давлатлари раҳбарларининг маслаҳат учрашувлари асосий драйвер сифатида хизмат қилди ва унинг асосида минтақавий хавфсизлик ҳамжамиятининг механизмлари шаклланди.

2024–2025 йилларда Олмаота ва Самарқандда Хавфсизлик кенгашлари котибларининг учрашувлари бўлиб ўтди. Ўтган йили Ўзбекистонда биринчи марта махсус хизматлар раҳбарлари ва мудофаа вазирларининг беш томонлама учрашувлари ўтказилди.

«Бирлик» қўшма машқлари икки марта амалга оширилди, 2018 йилдан бери ФВ вазирликлари раҳбарларининг минтақавий форуми фаолият кўрсатиб келмоқда. Амалда минтақа ташқи кучлар воситачилигисиз пароканда алоқалардан тизимли ички минтақавий мувофиқлаштиришга ўтди.

Акрамжон Неъматов Тошкентда ўтган 7‑Маслаҳат учрашувида қабул қилинган икки муҳим ҳужжат — МИНТАҚАВИЙ ХАВФСИЗЛИК ВА БАРҚАРОРЛИК КОНЦЕПЦИЯСИ ҳамда 2028 йилгача мўлжалланган таҳдидларни бартараф этиш чора‑тадбирлари каталогига алоҳида тўхталиб ўтди.

«Минтақавий хавфсизлик концепциясининг аҳамияти жуда катта», — деди у. «Марказий Осиё мамлакатлари биринчи марта таҳдидлар моҳияти ва уларни бартараф этиш механизмлари борасида умумий тушунча шакллантирди. Бу минтақанинг субъектлигини институционаллаштиришдаги муҳим қадамдир. Марказий Осиё энди ташқи стратегиялар объекти эмас, балки ўз хавфсизлик кун тартибини белгилайдиган жамоавий иштирокчи сифатида намоён болмоқда».

Унинг таъкидлашича, хавфсизликнинг бўлинмаслиги, умумий ва ўзаро масъулият тамойиллари ҳужжатнинг асосини ташкил этади. «Бундай ёндашув қарама‑қаршилик мантиғини истисно қилади, давлатларни ўзаро ишонч, қўшничилик ва манфаатли ҳамкорликка йўналтиради», — деди у.

Эксперт хавфсизликнинг кўп қиррали моҳиятини институционаллаштиришга катта эътибор қаратилганини таъкидлади: иқтисодий барқарорлик, транспорт алоқалари, сув‑энергетика баланси, технологиявий модернизация, гуманитар алоқалар умумий хавфсизлик тизимининг ажралмас қисми сифатида қаралмоқда. «Таҳдидларни олдиндан аниқлаш ва кескинлашувдан олдин бартараф этиш» — асосий вазифа сифатида қайд этилди.

Концепция 2024 йил Остонада қабул қилинган «Марказий Осиёнинг 2040 йилгача ривожланиш стратегияси» билан уйғун ҳолда ишлайди. «Бу икки ҳужжат бир‑бирини тўлдиради: Концепция Стратегиянинг хавфсиз амалга оширилиши учун сиёсий ва институционал асосни таъминлайди», — деди Неъматов.

2028 йилга қадар таҳдидлар ва уларни олдини олиш чора‑тадбирлари каталоги Концепциянинг мантиқий давоми бўлиб, амалий йўналишга эга эканлиги қайд этилди. У терроризмдан тортиб кибержиноятчиликка, наркотрафикдан то иқлим ва техноген хатарларгача бўлган таҳдидларни тизимлаштиради.

Сўзининг якунида эксперт Марказий Осиё ва Озарбайжон формати келажакда «профилактикага, иқтисодий ва технологик интеграцияга, гуманитар ҳамжиҳатликка асосланган янги турдаги кооператив хавфсизлик моделига айланиши мумкин» дея таъкидлади.