«Афғонистон-Покистон орасидаги низо МОнинг жанубий чегараларида доимий беқарорликни юзага келтириши мумкин» — эксперт
Gazeta Ташқи сиёсий тадқиқотлар марказининг Глобал Жануб бўлими раҳбари Низомиддин Усмонов билан конфликт қанчалик яқин экани, у қандай таҳдидларни келтириб чиқариши ва минтақа давлатлари бунга қандай муносабат билдириши мумкинлиги ҳақида суҳбатлашди.
— Покистон ва Афғонистон ўртасидаги ҳозирги эскалация Марказий Осиё хавфсизлиги ва барқарорлигига қанчалик таъсир қилиши мумкин? Ўзбекистон учун тўғридан-тўғри хавфларни кўряпсизми ёки гап кўпроқ билвосита таъсир ҳақида кетмоқдами?
— Албатта, бу вазият Марказий Осиёдаги барқарорлик ва изчил ривожланиш учун жиддий синовдир. Тўғридан-тўғри ҳарбий таҳдид мавжуд бўлмаса-да ва минтақа давлатлари низога бевосита тортилмаса-да, билвосита таъсири анча сезиларли бўлади. Зеро, Дюранд чизиғидаги ҳарбий тўқнашувлар содир бўлаётган жойлардан, масалан, Термизгача бўлган масофа 600 километрдан сал кўпроқни ташкил этади. Бу жуда яқин.
Шу билан бирга, мен саросимага тушиш учун асос кўрмаяпман. Ҳозирги вақтда минтақамизнинг барча давлатлари кучайган ва 20 ёки 30 йил олдингига қараганда анча катта барқарорликка эга. Шу боис бугунги кунда Марказий Осиё юзага келган муаммога нисбатан биргаликда муносиб чоралар кўриш имкониятига эга эканини тушуниш муҳим. Ва, энг асосийси, энди бунинг учун ташқаридан йирик ўйинчиларни жалб қилиш шарт эмас. Минтақада сиёсий-дипломатик ҳаракатларни амалга ошириш учун етарлича ўз инструментлари мавжуд.
— Агар низо очиқ фазага ўтса ёки узоқ давом этадиган характер касб этса, Ўзбекистоннинг қайси асосий миллий манфаатларига зарар етиши мумкин?
— Гапни шундан бошлаймизки, узоқ чўзилган низо ва зўравонликнинг кучайиши Афғонистонни ҳамда маълум даражада Покистонни беқарорлаштириши мумкин. Бу эса жанубий чегараларимизда муқим беқарорлик ҳудудини юзага келтиради.
Бундан ташқари, низонинг кенгайиши Афғонистоннинг сўнгги тўрт йил ичида эришган ижтимоий-иқтисодий ютуқларини йўққа чиқаради. Гуманитар инқирознинг кучайиши ҳамда озиқ-овқат ва биринчи даражали зарур товарлар билан таъминлашда узилишлар юзага келиши хавфи мавжуд.
Булардан ташқари, Афғонистоннинг алоҳида ҳудудлари устидан назоратнинг сусайиши каби реал хавф ҳам бор. Юзага келадиган ҳокимият вакууми ёки Афғонистон ҳукуматининг ҳудудларни бошқариш имкониятлари пасайиши турли қуролли тузилмалар, жумладан, террорчи гуруҳларнинг фаоллашуви учун қулай муҳит яратади.
Ўзбекистон манфаатлари бундай вазиятдан ҳеч қандай наф кўрмаслиги аниқ. Хавфсизлик муаммоларидан ташқари, жанубий йўналишдаги иқтисодий ва гуманитар лойиҳаларимиз ҳам зарар кўради. Экстремистик гуруҳлар томонидан юзага келиши мумкин бўлган таҳдидлар ёки ноқонуний миграциянинг кучайиши Ўзбекистондан ўз чегараларини ҳимоя қилиш ва ички хавфсизликни мустаҳкамлаш бўйича қўшимча ҳаракатларни талаб қилади. Қўшни мамлакатларда барқарорликнинг бузилиши мамлакат учун стратегик аҳамиятга эга бўлган савдо ва транспорт йўлакларига таъсир кўрсатиши мумкин. Муҳим инфратузилма лойиҳаларини амалга ошириш доирасида қўшимча қийинчиликларни ҳал қилишга тўғри келади.
— Ўзбекистон ҳам Исломобод, ҳам Кобул билан ишчи алоқаларни, жумладан, транспорт ва иқтисодий соҳалардаги лойиҳаларни қўллаб-қувватлаб келмоқда. Ҳозирги кескинлашув ушбу ташаббусларнинг амалга оширилишига қанчалик таъсир кўрсатмоқда ёки таъсир қилиши мумкин?
— Афғонистон ва Покистон сўнгги йилларда Ўзбекистоннинг муҳим савдо-иқтисодий шерикларига айланди. Ҳар икки давлат Трансафғон темирйўли лойиҳасини, шунингдек, бошқа иқтисодий, транспорт-логистика ва энергетика лойиҳаларини амалга оширишда асосий ҳамкорлар ҳисобланади.
Бироқ очиқ ҳарбий тўқнашувлар ва чегара ҳудудларининг бомбардимон қилиниши умумий ноаниқликни оширади. Шу боис низолашаётган томонлар кескинликнинг янада кучайиши бу каби лойиҳаларнинг амалга оширилишига тўсқинлик қилиши мумкинлигини тушунишлари керак: уларнинг жисмоний дахлсизлигига таҳдид туғилгани сабабли лойиҳалар тўхтатиб қўйилиши ёки ҳатто бошқа йўналишларга кўчирилиши мумкин.
Менинг назаримда, дипломатларимиз ва соҳа идоралари тинчликпарвар воситачилик доирасида Кобул ва Исломободдаги ҳамкорларга айнан мана шу сигналларни етказишлари лозим.
— Сизнингча, ушбу вазият Марказий Осиё давлатларининг келишилган ягона позициясини ишлаб чиқишни талаб қиладими? Агар шундай бўлса, бу позиция нималардан иборат бўлиши мумкин?
— Менимча, минтақавий ҳамкорликнинг ҳозирги даражасини ҳисобга олган ҳолда, мамлакатларимиз барча долзарб халқаро муаммолар, жумладан, ушбу масала бўйича ҳам доимий маслаҳатлашувлар ўтказиши ва умумий ёндашувларни ишлаб чиқиши зарур. Давлатларимиз Афғонистон ва Покистон билан етарлича яқин алоқаларга, шунингдек, ушбу мамлакатлар билан муносабатларда ўхшаш манфаатларга эга. Келишилган позициянинг асосий элементи иқтисодий ҳамкорликни ривожлантириш ҳамда барқарор савдо ва транспорт алоқаларини қўллаб-қувватлаш бўлиши лозим.
Дипломатик майдонда Марказий Осиё икки қўшни давлат ўртасидаги зиддиятларни ҳал қилишда етакчи роллардан бирини ўйнаши керак. Минтақамиз ушбу низони бартараф этишда воситачилик қилиш учун ноёб мавқега эга бўлиб, дипломатик музокаралар ва келишмовчиликларни тинч йўл билан ҳал этиш учун платформа таклиф қила олади.
— Ўзбекистон ва минтақанинг бошқа давлатлари эскалациянинг эҳтимолий салбий оқибатларини камайтириш учун қандай қадамларни ташлаши мумкин?
— Шуни таъкидлашни истардимки, шунчаки умумий ёндашувни ишлаб чиқишнинг ўзи кифоя эмас — халқаро майдонда консолидациялашган позицияни илгари суришнинг самарали шаклларини жорий этиш керак. Ҳозирги вазиятда мен бир нечта устувор қадамларни ажратиб кўрсатган бўлардим.
Биринчидан, минтақада хавфсизлик ва барқарорликни таъминлаш учун халқаро ҳамкорлар билан яқин ҳамкорликни давом эттириш зарур.
Иккинчидан, терроризм ёки экстремизм каби эҳтимолий таҳдидлар тўғрисида маълумот алмашиш учун минтақавий механизмларни ишга солиш, шунингдек, чегараларни ҳимоя қилиш ва зўравонлик тарқалишининг олдини олиш бўйича мувофиқлаштирилган ҳаракатларни амалга ошириш зарур. Таҳдидларга биргаликда жавоб қайтариш схемаларини текширишга алоҳида эътибор қаратиш лозим, бу хавф-хатарларни тезкорлик билан минималлаштиришга ёрдам беради.
Учинчидан, савдо-иқтисодий ва транспорт ҳамкорлигини диверсификация қилиш бўйича узоқ муддатли режаларни амалга оширишни давом эттириш, шунингдек, минтақавий интеграцияни мустаҳкамлаш лозим. Эскалациянинг хавф-хатарлари ва салбий оқибатларини минималлаштириш учун Марказий Осиё мамлакатлари барқарорлик таянчларини излашга ҳамда транспорт ва савдо занжирларининг бузилиши билан боғлиқ ташқи хавфлар таъсирини камайтиришга интилиши керак.
