Ўзбекистон матбуот эркинлиги рейтингида 1 поғона кўтарилиб, 147-ўринни қайд этди. Бироқ эркинлик бали пасайди
Ўзбекистон бу йил поғонавий кўтарилиш кўрсатган бўлса ҳам (+1, мамлакат 2024 ва 2025 йилларда рейтингда 148-ўринда қолганди), бироқ умумий рейтинг бали 35,24 дан 34,95 гача пасайди. Пасайиш бешта кўрсаткичдан учтаси бўйича қайд этилди: сиёсат, ҳуқуқ, маданият ва жамият. «Иқтисодиёт» ва «хавфсизлик» индикаторларининг баҳоси эса бироз яхшиланди.
«2016 йилда президент Ислом Каримов вафотидан сўнг оммавий ахборот воситалари учун шароитлар жуда кам даражада яхшиланди, холос, ҳокимият тепасидагиларни танқид қилиш ҳамон жуда мураккаб масала бўлиб қолмоқда», — дейилади ҳисоботда.
«Ўзбекистонда хусусий телевидение тармоғи мавжуд эмас. Давлат радиоси расмий тарғиботни узатади, хусусий радиостанциялар эса ёпилиб кетишдан қўрқиб, ҳар қандай танқиддан тийилади. Босма нашрлар давлат манфаатларига хизмат қилади. 15 тадан кам бўлган онлайн ОАВгина сифатли контент эълон қилади, уларнинг баъзилари хорижда жойлашган. Улар сирасига АҚШнинг мамлакатда блокланган „Озодлик“ радиоси (Radio Free Europe/Radio Liberty)нинг ўзбек ва рус тилидаги хизматлари ҳам киради. Матбуотнинг тахминан учдан бир қисми рус тилида эфирга чиқади», — деб таъкидлайди ташкилот экспертлари.
Ҳисоботда ҳукумат «ОАВ ва ҳукуматга яқин бўлган блогерларнинг катта гуруҳи устидан кучли назоратни амалга ошираётгани» қайд этилган.
«Ҳукумат репрессив медиа қонунларига чек қўйиш учун зарур бўлган ислоҳотларни ҳали амалга оширгани йўқ. Цензура, кузатув ва ўзини ўзи цензура қилиш кенг тарқалган. Ўз мустақиллигини сақлаб қолиш мақсадида айрим маҳаллий онлайн нашрлар расмий равишда ОАВ сифатида рўйхатдан ўтишга иккиланади, чунки бу уларни жиноий жавобгарликка тортилиш ва эълон қилган контенти учун катта миқдордаги жарималарга дуч келиш хавфи остида қолдиради».
Шунингдек, «расмийлар иқтисодий босим ўтказишдан ёки журналистларни сотиб олишга уринишдан тап тортмаслиги» таъкидланган.
«Мустақил ОАВнинг ривожланишига, айниқса, эркин матбуотни қўллаб-қувватловчи хорижий ташкилотлар томонидан молиялаштиришни чекловчи қонун ва қоидалар ҳам катта тўсқинлик қилмоқда», — дейди «Чегара билмас мухбирлар».
АҚШ Халқаро тараққиёт агентлиги (USAID) томонидан ажратиладиган маблағларнинг камайиши ҳам Ўзбекистондаги матбуот аҳволига жуда салбий таъсир кўрсатгани ва мустақил нашрларни янада заифлаштиргани қўшимча қилинди.
Шарқий Европа ва Марказий Осиё
2026 йилда Шарқий Европа — Марказий Осиё минтақаси матбуот эркинлиги рейтингида охиридан битта олдинги ўринда қолмоқда.
«Минтақа тобора қадриятлари остин-устун бўлиб кетган улкан лабораторияга ўхшаб бормоқда. Унда қонунийлик сунъий характерда бўлиб, ахборот олиш ҳуқуқини ҳимоя қилишга эмас, балки биринчи навбатда ҳукумат манфаатларига хизмат қилади», — деб ҳисоблайди RSF.
Грузия (135-ўрин) 21 поғонага пастлади. Арманистон 16 поғона йўқотиб, 50-ўринни эгаллади.
Қозоғистонда (149-ўрин, — 8) ҳуқуқий асосларнинг қаттиқлашуви билвосита босим, интернетдаги таъқибларнинг кучайиши ва жазосизлик муҳити билан биргаликда кузатилмоқда. Қирғизистон (146-ўрин) ҳам шунга ўхшаш тенденцияга эргашиб, журналистлар учун ҳуқуқий кафолатларни қисқартирмоқда, деб қайд этади RSF.
Рейтингнинг энг қуйи поғоналаридан Беларусь (165-ўрин), Озарбайжон (171-ўрин), Россия (172-ўрин) ва Туркманистон (173-ўрин) жой олган.
Украина, Россиянинг давом этаётган агрессиясига қарамай, рейтингдаги мавқеини яхшилади ва 55-ўринга (+7) кўтарилди. RSF фикрича, бу соҳанинг динамиклиги ва айрим Украина ОАВларининг суриштирув ишлари туфайли амалга ошди.
Топ — 10
Матбуот эркинлиги бўйича энг ижобий вазият Норвегияда кузатилмоқда — ушбу мамлакат кетма-кет ўнинчи йил рейтингда 1-ўринни эгаллаб келмоқда.
Бу йил иккинчи ўринда — Нидерландия. Кейинги ўринларни Эстония, Дания ва Швеция банд этган.
Биринчи ўнталикка, шунингдек, Финляндия, Ирландия, Швейцария, Люксембург ва Португалия кирди.
Индекснинг энг сўнгги поғоналаридан яна Хитой (178-ўрин), Шимолий Корея ва Эритрея жой олди.
Чорак аср ичидаги энг паст ўртача рейтинг
Матбуот эркинлиги жаҳон рейтинги тарихида илк бор дунё мамлакатларининг ярмидан кўпидаги вазият «мураккаб» ёки «ўта мураккаб» деб баҳоланмоқда.
«25 йиллик кузатувлар давомида мамлакатларнинг ўртача рейтинги ҳеч қачон бу қадар паст бўлмаган. Матбуот эркинлигини чекловчи қонунларнинг жорий этилиши, жумладан, миллий хавфсизликни мустаҳкамлаш сиёсати доирасидаги чоралар, ҳатто демократик мамлакатларда ҳам ахборот олиш ҳуқуқининг босқичма-босқич торайишига олиб келди. Рейтингнинг ҳуқуқий кўрсаткичи ўтган йил давомида энг кўп пасайди, бу эса журналистлар ва ОАВга нисбатан суд таъқиблари сони ортиб бораётганини акс эттиради», — дейилади RSF ҳисоботида.