Ўзбекистон ва Сербия: жадал яқинлашув йили

Ўзбекистон ва Сербия ўртасида дипломатик муносабатлар ўрнатилганига 30 йилдан ошганига қарамай, бу вақт давомида ўзаро муносабатларда сезиларли динамика кузатилмади. Ўтган йилнинг октябрь ойидан бошлаб алоқалар сезиларли тезлашди: олий даражадаги икки ўзаро ташриф давомида томонлар ўнлаб ҳужжатларни имзолади, стратегик шерикликни эълон қилди ҳамда эркин савдо ва меҳнат миграциясининг янги шартлари юзасидан музокараларни бошлади.

Дипломатик муносабатлар

Сербия Ўзбекистон мустақиллигини 1991 йил охирида тан олган, мамлакатлар ўртасидаги дипломатик муносабатлар эса 1995 йил 18 январда ўрнатилган. Бироқ шундан кейин ўтган қарийб ўттиз йил давомида алоқалар сустлашган эди.

Сербия ташқи ишлар вазирининг Ўзбекистонга тарихдаги илк ташрифи 2023 йил апрель ойида бўлиб ўтди. Ўшанда Бош вазир биринчи ўринбосари ва ТИВ раҳбари бўлган Ивица Дачич сафари давомида бирваракайига Тошкент, Бишкек ва Душанбега расмий ташрифларни амалга оширди.

Ўзбекистоннинг Сербияда, Сербиянинг Ўзбекистонда элчихонаси йўқ. Муносабатлар учинчи давлатларда фаолият юритувчи элчиларни ўзаро аккредитация қилиш орқали олиб борилади. Масалан, Ўзбекистон фуқаролари Сербия визаларини Остона орқали расмийлаштиради. Ўзбекистоннинг Сербиядаги биринчи элчиси 2025 йил июль ойида иш бошлади. Бу лавозимга Ўзбекистоннинг Венгриядаги элчиси, айни вақтда Словения, Хорватия ва Черногорияда аккредитациядан ўтган Ойбек Шаҳавдинов тайинланди.

Сербиянинг Ўзбекистондаги ваколатхонаси ҳам шу тартибда фаолият юритади. 2025 йил октябрь ойида элчи Момчило Бабич Ўзбекистон ташқи ишлар вазири Бахтиёр Саидовга ишонч ёрлиқлари нусхаларини топширди. У 2021 йил апрелидан буён ишлаб келаётган Мирослав Лазанскининг ўрнини эгаллади. Бабич 2022 йил февралидан буён Сербиянинг Россиядаги элчиси бўлиб, ўриндошлик асосида Ўзбекистон, Қирғизистон, Туркманистон ва Тожикистон учун ҳам масъул.

Биринчи саммит

Ўзбекистон ва Сербия раҳбарларининг илк учрашуви 2025 йилда бўлиб ўтди. Президент Александр Вучич 28 октябрь куни Ўзбекистонга расмий ташриф билан келди. Бу Сербия президентининг Ўзбекистонга илк ташрифи эди — давлат раҳбари Шавкат Мирзиёев буни бутун ҳамкорлик давридаги биринчи саммит деб атади. Мазкур учрашув ва мулоқотнинг фаоллашуви дипломатик муносабатлар ўрнатилганининг 30 йиллигига тўғри келди.

Томонлар машинасозлик, фармацевтика, кимё саноати, ахборот технологиялари ва рақамлаштириш, агросаноат мажмуаси ҳамда туризмни ривожланишнинг устувор йўналишлари сифатида белгилаб олдилар. Шунингдек, улар Транскаспий йўлаги доирасидаги «Марказий Осиё — Болқон» янги транспорт йўналишларининг муҳимлигини алоҳида таъкидладилар. Етакчилар тартибли меҳнат миграцияси, маданий-гуманитар ва таълим соҳаларига оид масалаларни ҳам кўриб чиқдилар.

Музокаралар якунлари бўйича 10 дан ортиқ ҳукуматлараро ва идоралараро ҳужжатлар тўплами имзоланди. Унга инвестицияларни ўзаро рағбатлантириш ва ҳимоя қилиш, иқтисодий ҳамкорлик, тиббий хизматлар, туризм, таълим, фан ва маданият, муҳандислик, илғор технологиялар ва сунъий интеллект соҳаларидаги ҳамкорлик тўғрисидаги келишувлар киритилди. Бундан ташқари, томонлар савдо-иқтисодий ва илмий-техникавий ҳамкорлик бўйича ҳукуматлараро комиссия тузишга келишиб олдилар.

Иқтисодий муносабатлар

Миллий статистика қўмитаси маълумотларига кўра, Ўзбекистоннинг Сербия билан ташқи савдо айланмаси 2025 йилда 12,6 млн долларни ташкил этди. Бу кўрсаткич 2021 йилда 6,8 млн доллар бўлган, 2022 йилда 15,9 млн долларга етган, 2023 йилда эса 12,8 млн долларгача қисқарган ва шундан бери 12,6 млн доллар атрофида сақланиб турибди. Асосий ҳажм Сербия томонидан етказиб бериладиган маҳсулотлар ҳиссасига тўғри келади. 2025 йилда Ўзбекистон Сербияга 1,2 млн долларлик маҳсулот етказиб берган бўлса, Сербиядан 11,4 млн долларлик маҳсулот импорт қилди.

Сербия Савдо-саноат палатасининг дастлабки маълумотларига кўра, Сербиядан Ўзбекистонга мотор мойлари, алюминий фольгадан ясалган контейнерлар, гидравлика тизимлари, бочкалар, қоғоз ва картон экспорти амалга оширилмоқда. Етказиб берилаётган маҳсулотларнинг қарийб учдан бир қисми озиқ-овқат маҳсулотларини қайта ишлаш ускуналари ҳиссасига тўғри келади. 2026 йилнинг январь-июль ойларида Сербиядан Ўзбекистонга қишлоқ хўжалиги ва озиқ-овқат маҳсулотлари экспорти 54,1 фоизга ўсди.

Ўзбекистон Сербияга майка ва пахтали футболкалар, эркаклар кўйлаклари, шимлари ва шортикларини етказиб беради. Етакчи ўринларни, шунингдек, минерал ўғитлар, тўқимачилик хомашёси ва қуруқ мевалар эгаллайди. Ўзбекистонда Сербия капитали иштирокидаги 10 та корхона фаолият юритади. Улар қурилиш материаллари ишлаб чиқариш, савдо, хизмат кўрсатиш, машинасозлик ва мебель ишлаб чиқариш билан шуғулланади. Сербияда эса Ўзбекистон фуқаролари ёки Ўзбекистон юридик шахсларига тегишли еттита субъект рўйхатга олинган.

Меҳнат миграцияси

2022 йилнинг биринчи ярмида Ташқи меҳнат миграцияси агентлиги Сербияни расмий меҳнат миграциясининг янги йўналиши деб атади ва 410 кишининг ишга жойлаштирилганини маълум қилди.

Сербияга ташкилий тарзда ишга юбориш кўлами ҳали ҳам кичиклигича қолмоқда. Шу билан бирга, Сербия томонининг маълумотларига кўра, ўзбекистонликлар Сербиядаги хорижий ишчилар орасида сони бўйича бешинчи ўринда туради. Улар асосан қурилиш, умумий овқатланиш, етказиб бериш ва хизмат кўрсатиш соҳаларида банд.

Ўзбекистон ва Сербия ўртасида меҳнат миграцияси соҳасидаги илк ҳужжат 2025 йил 28 октябрда, президентлар музокараси кунида имзоланган. Меморандум чет эл фуқароларининг қонуний бандлигини таъминлаш, уларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва ноқонуний меҳнат миграциясининг олдини олишга қаратилган.

2026 йил 19 май куни Ўзбекистон ташқи ишлар вазири ўринбосари Олимжон Абдуллаев Сербия меҳнат, бандлик, фахрийлар ишлари ва ижтимоий сиёсат вазири Милица Стаменковски билан учрашди. Учрашув давомида миграция тўғрисидаги ҳукуматлараро битимни тайёрлаш, виза тартиб-таомилларини соддалаштириш ва ноқонуний миграцияга қарши курашиш масалалари муҳокама қилинди.

Сербия томони EXPO 2027 кўргазмаси объектлари қурилишига ўзбекистонлик мутахассисларни жалб этишдан манфаатдор. Стаменковскининг сўзларига кўра, 2027 йил бошидан Сербияда энг кам иш ҳақи 600 еврони ташкил этади, йил охирига бориб эса унинг 650 еврога кўтарилиши кутилмоқда.

Шавкат Мирзиёевнинг Сербияга ташрифи

Ўзбекистон президенти Шавкат Мирзиёев 2026 йил 7 сентябрь куни Белградда бўлди. Бу Ўзбекистон президентининг дипломатик муносабатлар ўрнатилган ўттиз йиллик даврдаги Сербияга илк ташрифидир.

Ўша куни ҳукуматлараро комиссиянинг биринчи йиғилиши бўлиб ўтди. Мамлакатлар ўртасида шу пайтгача мавжуд бўлмаган эркин савдо тўғрисидаги битим устида ишлаш асосий иқтисодий натижа бўлди. Инвестициялар, саноат ва савдо вазирлиги раҳбари Лазиз Қудратовнинг сўзларига кўра, бўлажак битим барча товарлар учун паритет асосида ноль фоизли ставкани назарда тутади.

Ташриф доирасида Белградда Ўзбекистон-Сербия бизнес-форуми ҳам бўлиб ўтди ва унда 200 дан ортиқ киши қатнашди. Форумда сўзга чиққан Шавкат Мирзиёев Ўзбекистон учун ҳамкорликнинг бешта устувор йўналишини санаб ўтди: машинасозлик ва электротехника, фармацевтика, енгил саноат, қишлоқ хўжалиги ҳамда рақамли иқтисодиёт. Ҳар бир йўналиш бўйича Ўзбекистон ўз ҳудудида ишлаб чиқаришни йўлга қўйишни таклиф этаётган аниқ серб компаниялари, жумладан, машинасозликда Goša FOM, фармацевтикада Galenika ва AbelaPharm, енгил саноатда эса Yumco ва Luss Textile тўқимачилик корхоналари қайд этилди.

Шавкат Мирзиёев ва Александр Вучич стратегик шериклик муносабатларини ўрнатиш тўғрисидаги қўшма декларацияни ҳамда 20 та ҳужжатдан иборат тўпламни имзолади. Бундан ташқари, ҳаракатчанлик ва меҳнат миграцияси тўғрисидаги ҳужжат ҳам имзоланди. Бу ўзбекистонликлар Сербияда маҳаллий аҳоли билан бир хил шароитларда ва тенг меҳнат ҳуқуқлари билан ишлашини англатади. Аввалги меморандумда бундай кафолатлар берилмаган ва ишга жойлашиш тартиби ўрнатилмаган эди. Сербиянинг меҳнат, бандлик, фахрийлар ва ижтимоий масалалар бўйича вазири Милица Журжевич-Стаменковскининг сўзларига кўра, бу Сербия томонидан хорижий давлат билан тузилган илк шундай ҳужжатдир.

Бизнес-форумда сўзга чиққан Александр Вучич, шунингдек, Сербия тахминан бир йилдан сўнг узоқ масофага учувчи баллистик ракеталар ишлаб чиқаришни бошлашга умид қилаётганини маълум қилди ва Ўзбекистон билан мудофаа саноатида ҳамкорлик қилишга тайёрлигини билдирди. Шу ернинг ўзида Шавкат Мирзиёев Белградда Ўзбекистоннинг махсус дипломатик ваколатхонаси очилишини эълон қилди. Сербия, ўз навбатида, Ўзбекистонда элчихона очишни режалаштирмоқда, бу эса виза расмийлаштиришни соддалаштиради. Томонлар, шунингдек, пойтахтлар ўртасида тўғридан-тўғри авиақатновларни йўлга қўйишни тезлаштиришга келишиб олди.

Ташрифда рамзий ишоралар ҳам кузатилди. Александр Вучич Шавкат Мирзиёевга мамлакатнинг олий давлат мукофоти — Сербия Республикасининг Катта занжирли орденини топширди, Белград кўчаларидан бирига эса «Тошкент» номи берилди.