Хитой Россия розилигисиз Қирғизистон орқали Ўзбекистонга темирйўл қуришни бошлашдан бош тортган — Жапаров
Президентнинг сўзларига кўра, Қирғизистонда мазкур темирйўл қурилиши зарурати Совет Иттифоқи парчаланганидан бери муҳокама қилиб келинган, аммо ўнлаб йиллар давомида лойиҳани амалга оширишнинг имкони бўлмаган.
2020 йилда ҳокимиятга келганидан сўнг Жапаров, ўз сўзларига кўра, Хитойнинг ўша пайтдаги элчиси Ду Дэвэнни қабулига чақириб, лойиҳани амалда татбиқ этишга ўтишни таклиф қилган.
«Мен Хитой — Қирғизистон — Ўзбекистон темирйўли лойиҳасини бошлашни хоҳлайман. Келинг, бошлайлик. Мутахассисларни олиб келинг, техник-иқтисодий асосларини (ТИА) тайёрлаймиз, лойиҳани ишлаб чиқамиз. Ким қанча маблағ киритишини, қандай шартларда эканини кўриб чиқайлик. Агар сизлар молиялаштирсангиз, қандай шартлар ва қайси фоиз ставкасида бўлади? Ўзбекистон билан ҳам гаплашамиз», — деганини сўзлаб берди у.
«Россия қарши бўлса, бошлай олмаймиз»
Жапаровнинг таъкидлашича, ўшанда Хитой элчиси унга Қирғизистон лойиҳани бошлаш масаласини мустақил ҳал қила олмаслигини билдирган.
«Агар Россия қарши бўлса ёки розилик бермаса, биз бу йўл қурилишини бошлай олмаймиз», — дея дипломатнинг сўзларини келтирди президент.
Унинг айтишича, Хитой томони бу позициясини Қирғизистон Евроосиё маконида жойлашгани ва КХШТ (Коллектив хавфсизлик тўғрисидаги шартнома ташкилоти) аъзоси экани билан изоҳлаган. Бундан ташқари, лойиҳани амалга ошириш учун Хитой Торугартгача қарийб 100 км янги темирйўл линиясини қуриши керак бўлади.
Шундан сўнг Жапаров, ўз сўзларига кўра, Россия президенти Владимир Путин билан ишчи учрашув ташкил этишни сўраган. Улар тахминан 35−40 дақиқа давомида айнан темирйўл лойиҳасини муҳокама қилган.
«Якунда уни кўндиришга муваффақ бўлдим. Хитойнинг позициясини ҳам тушунса бўлади. Булар — буюк давлатлар. Дунёнинг энг йирик давлатлари ҳақида гапирадиган бўлсак, булар — Хитой, Россия, АҚШ. Улар бир-бирларининг позицияларини ҳисобга олмасдан иложи йўқ. Шунинг учун Хитой томони олдимга шундай масалани қўйганидан кейин, мен Владимир Владимировичнинг ҳузурига бордим», — деди у.
Унинг сўзларига кўра, Қирғизистон «транспорт учун боши берк бўлган кўчада яшамоқда».
«Айнан шунинг учун ҳам шунча қийинчиликларга дуч келяпмиз. Агар бу йўл очилса, эркинроқ нафас ола бошлаймиз. У бизга сув ва ҳаводек зарур», — дея учрашувдаги ўз сабабларини келтирди Жапаров.
Қирғизистон президентининг сўзларига кўра, якунда у Россия томонининг розилигини олишга муваффақ бўлган, шундан сўнг у лойиҳа бўйича музокараларга қайтиб: «Бўлди, келинглар, бошлаймиз», деган.
«Янгиланган Буюк ипак йўли»
Жапаров темирйўлни тарихий миқёсдаги лойиҳа деб атади ва унинг аҳамияти уч давлат ўртасидаги транспорт алоқаси доирасидан анча кенгроқ эканини билдирди.
«Бу темирйўлни шунчаки Хитой — Қирғизистон — Ўзбекистон темирйўли деб аташ керак эмас. Бу — Буюк ипак йўли. Уни янгиланган Буюк ипак йўли деб аташ ҳам мумкин», — деди у.
Президентнинг таъкидлашича, магистраль, энг аввало, Қирғизистоннинг ўзига керак. «Бу йўл, биринчи навбатда, Хитойга, Ўзбекистонга, Европа ёки АҚШга керак эмас. У Қирғизистонга керак», — дея таъкидлади Жапаров.
Унинг фикрича, темирйўлнинг пайдо бўлиши яқин йиллар ичида мамлакат иқтисодиётини сезиларли даражада ўзгартиришга қодир.
«Темирйўл — тарихий миқёсдаги лойиҳа. У бизни ўзгартиради. Тафаккуримизни ўзгартиради, ҳаётимизни ўзгартиради», — дея баёнот берди президент.
Транзитдан 500 миллион долларгача
Жапаровнинг баҳолашича, табиий бойликлар тугаганидан сўнг мазкур темирйўл Қирғизистон учун янги йирик даромад манбаларидан бирига айланади.
«Бизда транзит пайдо бўлади. Фақатгина Қирғизистон орқали юклар транзити ҳисобига бюджетга камида 400−500 миллион доллар соф фойда келиб тушиши мумкин», — деди у.
Президент бўлажак магистрални Қумтор олтин конига қиёслаб, уни Қирғизистоннинг «янги Қумторлари»дан бири деб атади. У мамлакатнинг яна бир узоқ муддатли даромад манбаи сифатида туризмни кўрсатди.
Жапаров, шунингдек, темирйўл тармоғининг ривожланиши мамлакат ичидаги ташувлар нархини арзонлаштиришини кутмоқда. Унинг айтишича, Бишкек, Ўш ва Жалолобод ўртасидаги юкларнинг бир қисмини автомобиль транспорти ўрнига темирйўл орқали ташиш мумкин бўлади.
«Бизнес юритиш осонлашади, товар айланмаси арзонлашади, транспорт харажатлари камаяди», — дея таъкидлади у.
Жапаров Қирғизистонни Ўзбекистон билан таққослади
Қирғизистоннинг темирйўл инфратузилмасини ривожлантиришда кўп йиллар давомида орқада қолгани ҳақида гапирар экан, Жапаров Ўзбекистонни мисол қилиб келтирди.
Унинг сўзларига кўра, 1990-йиллардан буён Ўзбекистонда қарийб 1200 км темирйўл қурилган, Қирғизистон тармоғининг узунлиги эса шу вақт ичида, аксинча, тахминан 45 км га қисқарган.
«Шпаллар бузиб олинган, рельслар ечилган. Темирйўл инфратузилмаси ўрнида қандайдир хусусий компаниялар нефть базалари ёки бошқа объектларни қуриб олишган», — деди у.
Ҳозир эса, президентнинг сўзларига кўра, Қирғизистон темирйўл тармоғини тиклашни бошлади ва ҳозиргача қарийб 65 км янги линия қуриб бўлди.
Жапаров, шунингдек, ҳукумат халқаро темирйўл ишга тушириладиган вақтга қадар ички линияни Макмалгача етказишни, кейинчалик уни Хитой — Қирғизистон — Ўзбекистон йўналишига улашни мақсад қилганини маълум қилди. Инвестициялар мавжуд бўлган тақдирда, буни тахминан 2031−2032 йилларга бориб амалга ошириш режалаштирилмоқда.
Шавкат Мирзиёев Қирғизистонга давлат ташрифи чоғида Хитой — Қирғизистон — Ўзбекистон темирйўли қурилишини минтақанинг геосиёсий мавқейини ўзгартирадиган «аср қурилиши» деб атаганди.
Лойиҳа қиймати дастлаб 4,7 миллиард долларга баҳоланган. Ушбу маблағнинг қарийб 2,3 миллиард доллари Хитой томонидан Хитой, Қирғизистон ва Ўзбекистон томонидан таъсис этилган қўшма лойиҳа компаниясига 35 йил муддатга кредит сифатида ажратилади.
Кредитни қайтариш бевосита лойиҳа компанияси томонидан амалга оширилади. Қолган 2,3 миллиард долларни эса қўшма лойиҳа компаниясининг устав капиталига киритиш кўзда тутилган. Улушлар қуйидагича тақсимланган: Хитой — 51%, Қирғизистон ва Ўзбекистон — ҳар бири 24,5 фоиздан.