Ўзбекистон ва Сингапур учун дунёдан ажралиб, ёпилиб олиш имконсиз. Ли Сянь Луннинг Сенатдаги нутқи
Ли Сянь Лун — Сингапур давлат арбоби, Сингапур катта вазири. У 2004−2024 йилларда мамлакат бош вазири лавозимида ишлаган, ваколатларини Лоуренс Вонгга топширгач, ҳукуматда катта вазир мақомида қолган. У Сингапурнинг биринчи бош вазири Ли Куан Юнинг ўғлидир. Сиёсатга келгунига қадар Сингапур Қуролли Кучларида хизмат қилиб, бригада генерали даражасигача кўтарилган. Турли йилларда бош вазир ўринбосари ва молия вазири лавозимларини ҳам эгаллаган.
Ли Сянь Лун география ва тарихдаги тафовутларга қарамай, Ўзбекистон ва Сингапур ўхшаш муаммоларга дуч келаётганини қайд этди.
«Геосиёсий нуқтаи назардан Марказий ва Жануби-Шарқий Осиёда йирик давлатлар узоқ вақтдан бери устунлик ва таъсир учун рақобатлашиб келмоқда. Бугунги кунда „Катта ўйин“ давом этмоқда ва янада шиддатли тус олди. Шу сабабли, Ўзбекистон ва Сингапур ўз миллий манфаатларини ҳимоя қилган ҳолда йирик давлатлар билан ижобий муносабатларни қандай сақлаб қолиш ҳақида пухта ўйлашларига тўғри келмоқда», — деди у.
Иқлим ўзгариши сабабли мамлакатлар илгари кузатилмаган фавқулодда об-ҳаво ҳодисаларига гувоҳ бўлмоқда. 2023 йилда президент Шавкат Мирзиёев мамлакат тарихидаги энг совуқ қишлардан бири туфайли Ўзбекистонга қайтиш учун Сингапурга қилган давлат ташрифини қисқартиришга мажбур бўлган эди.
«Тушунишимча, бу йилги ёз Ўзбекистон тарихидаги энг иссиқ ёзлардан бири бўлди. Сингапурда ҳам сўнгги йилларда тарихий тажрибамиздан ташқарига чиқадиган узоқ давом этган қурғоқчиликлар ва кучли жалаларга дуч келдик», — деди Ли Сянь Лун.
Унинг сўзларига кўра, иккала мамлакат ҳам давлатларга умумий муаммоларни биргаликда ҳал қилиш ҳамда тинчлик, барқарорлик ва тараққиётни таъминлаш имконини берувчи «яхши ишлайдиган» халқаро тартибга боғлиқ.
«География тақдиримизни белгиламайди»
Катта вазир Ўзбекистон ва Сингапурнинг тарихий тараққиёти кўп жиҳатдан ташқи дунёга ва савдо йўлларига очиқлик билан боғлиқ бўлганини эслатиб ўтди.
У Буюк ипак йўли тарихида Самарқанд, Бухоро ва Тошкентнинг ўрнини қайд этиб, уни Сингапурнинг Хитой, Яқин Шарқ ва Европа ўртасидаги денгиз савдо йўлларидаги ўрни билан қиёслади.
«География тўсиқ бўлиши мумкин, аммо у тақдиримизни белгиламайди. Давлатлар ҳаракат қилиш эркинлигига эга, чунки уларнинг халқлари ва етакчилари тақдирни ўз қўлларига олишга қодир. Биз атрофдаги воқеликка қандай муносабат билдиришни, пайдо бўлаётган имкониятлардан фойдаланишни ва ўз келажагимизни шакллантиришни ўзимиз танлашимиз мумкин», — деди Сингапур вакили.
Ли Сянь Луннинг сўзларига кўра, Сингапур тажрибаси кичик давлатнинг муваффақиятли ривожланиши учун «бутун дунё бўйлаб дўстона муносабатлар ўрнатиш, савдо ва инвестициялар учун очиқ бўлиш ҳамда бошқалар учун ишончли ҳамкор бўлиш» зарурлигини кўрсатди.
2023 йилда Шавкат Мирзиёев ва Ли Сянь Лун нималарни муҳокама қилганди?
Ли Сянь Лун Шавкат Мирзиёевнинг 2023 йилда Сингапурга қилган давлат ташрифи чоғида илгари Сингапурнинг ўз ривожланиши учун ҳам муҳим бўлган масалаларни атрофлича муҳокама қилишганини сўзлаб берди.
Хусусан, гап хорижий инвестицияларни жалб қилиш учун институтлар ва инфратузилмани яратиш, давлат бошқаруви сифатини ошириш, ёшларга глобаллашган дунёда зарур бўлган кўникмаларни бериш учун таълимни, шаҳарларни ривожлантириш, рақамлаштириш, инновациялар ва динлараро тотувлик ҳақида борди.
«Президентингизнинг устувор йўналишлари ва мақсадларини тинглаб, у биз Сингапурда эътибор қаратган соҳаларнинг ўзига диққатини қаратганини англадим», — деди Ли Сянь Лун.
У самарали давлат бошқаруви ва инфратузилма Сингапурга қулай бизнес муҳитини шакллантиришга, таълим табиий ресурслар етишмовчилигини инсон капитали билан тўлдиришга, миллатлараро ва динлараро тотувлик эса жамият барқарорлигини сақлаб қолишга ёрдам берганини таъкидлади.
«Кўп томонлама тизим емирилмоқда»
Ли Сянь Лун ўз нутқининг алоҳида қисмини жаҳон иқтисодиёти ва халқаро муносабатлардаги ўзгаришларга бағишлади.
Унинг сўзларига кўра, совуқ уруш тугаганидан кейин мамлакатлар умумий қоидаларга асосланган халқаро тартиб шароитида яшади, бу эса кичик давлатларга муайян ҳимоя ва олдиндан тахмин қилиш имконини берди.
Ҳозирда бу тизим кучсизланмоқда. «Кўп томонлама тизим емирилмоқда. Йирик давлатлар ўртасидаги рақобат ва таранглик ортиб бормоқда. Савдо боғлиқликлари босим ўтказиш қуролига айланмоқда», — дея таъкидлади у.
Бундай шароитда давлатлар иқтисодий ўзаро боғлиқлик ва умумий фаровонликдан кўра барқарорлик ва хавфсизликка тобора кўпроқ устуворлик бермоқда, деди у.
Унинг таъкидлашича, кичик ва ўрта мамлакатлар учун бу «катта ноаниқлик, камроқ имкониятлар ва ўз мустақил йўлини олиб бориш учун халқаро майдоннинг торайишини» англатади.
«Дунёдан ажралиб, ёпилиб олиш биз учун имконсиз»
Ушбу жараёнларга қарамай, Ли Сянь Лун уларга иқтисодий яккаланиш билан жавоб бермасликка чақирди.
«Бу Сингапурда бизни ташвишга солмоқда ва ўйлайманки, Ўзбекистонда сизни ҳам ташвишга солиши керак. Аммо жавобимиз ўз-ўзимизни изоляция қилиш бўла олмайди. Йирик давлатлар, эҳтимол, ўз ички бозорларини ҳимоя қилиш учун савдо тўсиқларини ўрнатиб, ўз-ўзини таъминлашга интилишлари мумкиндир. Бироқ Сингапур ва Ўзбекистон каби кичик мамлакатлар ҳар доим дунё билан ҳамкорлик қилишига тўғри келади», — деди у.
«Дунёдан ажралиб, ўз ичимизга қамалиб олиш биз учун шунчаки имконсиздир. Биз очиқ ва ташқи дунёга йўналтирилган бўлиб қолишимиз, биз билан биргаликда кўп томонлама қоидаларни қўллаб-қувватлашга тайёр бўлган маслакдошларни излашимиз керак», — дея қўшимча қилди катта вазир.
Ушбу фонда Сингапур Ўзбекистоннинг Жаҳон савдо ташкилотига кутилаётган аъзолигини қутлайди.
Унинг сўзларига кўра, ЖСТ тизими «ҳужумларга учраётган ва кучсизланаётган» бир даврда Ўзбекистоннинг интеграцияни давом эттириш қарори давлатлар ҳали ҳам очиқлик, қоидаларга асосланган савдо ва иқтисодий ўзаро боғлиқликдан манфаатдор эканини кўрсатади.
«Сингапур Ўзбекистонга муваффақиятли аъзо бўлишни тилайди. Биз ЖСТ аъзоларининг умумий манфаатларига жавоб берадиган ташаббуслар бўйича сиз билан ҳамкорлик қилишга умид қиламиз».
Ўзбекистон ва Қўшилмаслик ҳаракати
Катта вазир Ли Сянь Лун, шунингдек, икки мамлакатнинг БМТ ва бошқа халқаро ташкилотлар доирасидаги ҳамкорлигини қайд этди.
У Сингапур Марказий Осиёдаги экологик чорловлар бўйича Ўзбекистон ташаббуси билан қабул қилинган БМТ Бош Ассамблеяси резолюциясининг ҳаммуаллифи бўлганини эслатди.
«Ҳаммамизга дахлдор бўлган глобал муаммолар ҳақида гап кетганда, барча мамлакатлар бир-бирига қўшнига айланади», — деди маърузачи.
Катта вазир, шунингдек, Сингапур Ўзбекистоннинг 2027 йилда Қўшилмаслик ҳаракатидаги раислигига «тўла-тўкис ёрдам» кўрсатишини билдирди.
Унинг сўзларига кўра, халқаро вазият ўзгарганига қарамай, ҳаракатнинг асосий мақсадлари — давлатлар мустақиллигини сақлаш, сидқидилдан барча мамлакатлар билан конструктив муносабатлар ўрнатиш, тинчлик ва тараққиётга кўмаклашиш — ҳамон ўз долзарблигини йўқотмаган.
Марказий ва Жануби-Шарқий Осиёни боғлаш
Ли Сянь Лун ҳамкорликнинг яна бир йўналиши сифатида Марказий ва Жануби-Шарқий Осиё ўртасидаги алоқаларни ривожлантиришни тилга олди.
Унинг сўзларига кўра, Сингапур аҳолиси 700 миллиондан ошадиган Жануби-Шарқий Осиё минтақасига чиқиш дарвозаси вазифасини азалдан бажариб келмоқда, Ўзбекистон эса тобора Марказий Осиёга чиқиш дарвозасига айланиб бормоқда.
«Шу боис Марказий ва Жануби-Шарқий Осиё ўртасидаги алоқаларни мустаҳкамлаш мaнтиқан жуда тўғридир», — деди у.
Сингапур Ўзбекистоннинг АСЕАН доирасидаги Жануби-Шарқий Осиёда дўстлик ва ҳамкорлик тўғрисидаги шартномага тез орада қўшилишига умид қилмоқда.
2027 йилда Сингапур АСЕАНга раислик қилади ва ташкилотнинг анъанавий ҳамкорлар доирасидан ташқаридаги мамлакатлар билан ўзаро ҳамкорлиги учун янги имкониятларни излаш ниятида.
«Биз кўплаб мамлакатлар ва минтақалар билан боғланган, кўплаб ҳамкорлар иштирок эта оладиган ҳамда унинг барқарорлиги ва муваффақиятидан манфаат кўрадиган Жануби-Шарқий Осиёга интилмоқдамиз. Марказий Осиё ушбу концепцияга жуда мос тушади», — деди Сингапур вакили.
Эркин савдо бўйича музокаралар
Ли Сянь Лун Ўзбекистон ва Сингапур бундай битим бўйича музокараларни бошлашга келишиб олганини маълум қилди. «Бу иккала мамлакат компанияларининг бир-бирининг бозорларига киришини енгиллаштиради ва ҳозирча шаклланиш босқичида бўлган иқтисодий алоқаларимизни янада ривожлантиришга хизмат қилади», — деди у.
Унинг сўзларига кўра, мамлакатлар ўртасидаги савдо айланмаси, гарчи ҳали паст кўрсаткичлардан бошланган бўлса-да, жадал ўсмоқда. Сингапурнинг Ўзбекистонга киритаётган бевосита инвестициялари ҳажми ҳам ортмоқда.
Жорий ташриф давомида Сингапурнинг иккита компанияси ва Ўзбекистон ҳукумати ўртасида Тошкентда йирик агросаноат объектини қуриш бўйича битим имзоланди.
Ли Сянь Лун бу каби лойиҳалар Сингапур бизнесининг Ўзбекистонга бўлган қизиқиши ортиб бораётганидан далолат беришини таъкидлади.
Сув ресурслари, финтех ва амалдорларни ўқитиш
Катта вазир икки мамлакат ўртасидаги ҳамкорлик анъанавий соҳалар билан чекланиб қолмаслиги кераклигини таъкидлади.
Сингапур Ўзбекистон билан ўзи катта тажриба тўплаган сув ресурсларини бошқариш соҳасида, шунингдек, янги йўналишлар, жумладан, молиявий технологиялар (финтех) бўйича ҳамкорлик қилишга тайёр.
Яна бир муҳим йўналиш — давлат бошқарувидир. Ўзбекистонлик бир неча юз нафар давлат хизматчиси Сингапурда давлат бошқаруви, фуқаро авиацияси ва шаҳарсозлик соҳаларида таҳсил олиб қайтган.
«Ҳозирда биз Ўзбекистоннинг юқори лавозимли давлат хизматчилари учун етакчилик ва давлат бошқаруви бўйича махсус дастурни ишга туширишни кўриб чиқяпмиз. У яқин орада бошланади, деб умид қиламан», — деди у.
Ли Сянь Лун, шунингдек, келажак авлодлар ўртасида узоқ муддатли алоқаларни шакллантириш учун икки мамлакат ёшлари ўртасидаги алмашинувни ривожлантиришга чақирди.
Катта вазир ўз нутқини якунлар экан, шундай деди:
«Дунёдаги барча ноаниқликлар ва беқарорликлар фонида бизники каби кичик мамлакатлар глобал миқёсда, минтақаларимиз ўртасида ва икки томонлама даражада шериклик ҳамда ҳамкорликни мустаҳкамлашда давом этишлари керак».
Унинг сўзларига кўра, бу мамлакатларга хавф-хатарларни енгиб ўтиш, янги имкониятлардан фойдаланиш ҳамда «халқларимиз учун яхшироқ ҳаёт ва янада фаровон келажакни таъминлаш» имконини беради.
2027 йилда Ўзбекистон ва Сингапур дипломатик муносабатлар ўрнатилганининг 30 йиллигини нишонлайди.