Ўзбекистон муҳофаза этиладиган ҳудудларда зооноз патогенларнинг ҳайвонлардан одамларга юқишининг олдини олиш чораларини кучайтирмоқда

Муҳофаза этиладиган ва сақланадиган ҳудудларда зооноз патогенларнинг ҳайвонлардан одамларга юқиш хавфини камайтириш табиатни муҳофаза қилиш, ветеринария ва жамоат саломатлиги соҳаларининг мувофиқлаштирилган ҳаракатларини талаб қилади.

Ушбу салоҳиятни мустаҳкамлаш мақсадида 21–22 сентябрь кунлари Тошкент шаҳрида «Ягона саломатлик» (One Health) ёндашуви ва биохавфсизлик бўйича амалий тренинг ўтказилди. Унда Ўзбекистоннинг турли ҳудудларидан муҳофаза этиладиган ҳудудлар мутахассислари, шунингдек, ёввойи табиат, чорвачилик, экотизимлар ва инсон саломатлиги бўйича мутахассислар иштирок этди.

Зооноз патогенларнинг ҳайвонлардан одамларга юқиши патоген ёввойи ёки уй ҳайвонидан инсонга ўтганда содир бўлади. Бундай юқиш эҳтимолини камайтириш «Ягона саломатлик» ёндашувига мувофиқ ёввойи ҳайвонлар, чорва моллари, одамлар ва уларнинг умумий атроф-муҳити ўзаро таъсир қиладиган жойлардаги хавфларни тушуниш ва бошқаришни талаб қилади.

«Табиатни муҳофаза қилиш «Ягона саломатлик» ёндашувининг муҳим қисмидир. Соғлом экотизимлар ва ёввойи ҳайвонлар популяцияларини сақлаш ҳамда ёввойи ҳайвонлар, чорва моллари ва одамлар қаерда ва қандай ўзаро таъсир қилишини яхшироқ тушуниш орқали биз зооноз касалликларнинг ҳайвонлардан одамларга юқиш хавфининг олдини олиш ва уни камайтиришга ёрдам бера оламиз», — деди IUCN Табиатни муҳофаза қилиш бўйича ҳаракатлар дастурининг катта дастур менежери Дао Нгуен. «Муҳофаза этиладиган ҳудудлар ҳамда уларни бошқарадиган ва ўрганадиган инсонлар биологик хилма-хилликни сақлаш билан кенгроқ саломатлик хавфсизлигини боғлашда муҳим роль ўйнайди».

Ўзбекистон «Ягона саломатлик» бўйича миллий устуворликларни белгилаш жараёнида саккизта устувор зооноз касалликни аниқлаган: Қрим-Конго геморрагик иситмаси, куйдирги, қутуриш, бруцеллёз, зооноз сил, ўлат, грипп ва эхинококкоз. Тренинг давомида ушбу ва мамлакат учун долзарб бўлган бошқа мисоллар инсон–ҳайвон–атроф-муҳит ўзаро таъсири доирасидаги потенциал касаллик хавфларини ҳамда муҳофаза этиладиган ҳудудлар ходимларининг уларни аниқлаш ва улар ҳақида хабар беришдаги ролини кўриб чиқиш учун қўлланилди.

«Ёввойи табиат билан бевосита ишлайдиган инсонлар, жумладан, рейнжерлар, инспекторлар ва тадқиқотчилар кўпинча ҳайвонларнинг ноодатий хатти-ҳаракатлари, касаллик белгилари ёки нобуд бўлиш ҳолатларини биринчи бўлиб кузатадилар. Уларнинг хавфларни аниқлаш, кузатувларни ҳужжатлаштириш ва тегишли органларга тезкор етказиш салоҳиятини мустаҳкамлаш эрта огоҳлантириш ва мувофиқлаштирилган жавоб чораларига муҳим ҳисса қўшиши мумкин», — деди Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Зоология институти катта илмий ходими Елена Быкова. «Баъзан биз, амалиётчи мутахассислар ва тадқиқотчилар сифатида, зооноз патогенларнинг ҳайвонлардан одамларга юқиши хавфини етарлича баҳоламаслигимиз ва кундалик ишимизда муҳим биохавфсизлик чораларига эътибордан четда қолдиришимиз мумкин. Бундай тренинглар биз дуч келадиган хавфларни яхшироқ тушуниш, хабардорлигимизни ошириш ва тегишли биохавфсизлик амалиётларини кундалик ишимизнинг ажралмас қисмига айлантиришга ёрдам бериши билан ниҳоятда муҳимдир».

Тренингда 20 га яқин иштирокчи, жумладан, «Сайғоқ» комплекс ландшафт буюртмахонаси, «Жанубий Устюрт» миллий табиат боғи, Чотқол давлат биосфера қўриқхонаси ва «Зарафшон» миллий табиат боғининг рейнжерлари, инспекторлари ва тадқиқотчилари қатнашди. Шунингдек, Ўзбекистон Республикаси Экология ва иқлим ўзгариши миллий қўмитаси, Вирусология институти, Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Зоология институти ҳамда Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги ҳузуридаги Чорвачилик ва яйлов хўжалигини ривожлантириш агентлиги вакиллари ва экспертлари иштирок этди.

Техник сессиялар, амалий машғулотлар ва реал вазиятларга асосланган сценарийлар орқали иштирокчилар биохавфсизлик амалиётлари, ҳайвонлар билан хавфсиз муомала қилиш, кузатув ва эрта огоҳлантириш, касаллик тарқалиши ҳолатларини текшириш ва ёввойи ҳайвонлар касалликлари хавфини таҳлил қилиш, шунингдек, барқарор туризм ва маҳаллий ҳамжамиятлар билан ўзаро алоқаларни кўриб чиқдилар. Амалий машғулотлар шахсий ҳимоя воситаларини тўғри танлаш ва улардан хавфсиз фойдаланиш, шунингдек, ёввойи ҳайвонларнинг нобуд бўлиш ҳолатлари билан боғлиқ хавфларни баҳолашни ўз ичига олди. Тренинг давомида IUCNнинг «Ягона саломатлик» (One Health) бўйича тегишли қўлланмалари ва уларни муҳофаза этиладиган ва сақланадиган ҳудудларда амалий қўллаш масалалари ҳам кўриб чиқилди.

««Ягона саломатлик» ва биохавфсизлик бўйича тренинг дастури Ўзбекистонда ўтказилганидан жуда мамнунман, чунки унда маҳаллий ҳамжамиятлар учун ҳам, табиатни муҳофаза қилиш учун ҳам ниҳоятда долзарб бўлган масалалар кўриб чиқилди. Бизнинг боғимиз узун ва тор ҳудудни эгаллайди, девор билан ўралмаган ва аҳоли яшаш жойлари билан чегарадош. Шу сабабли чорва моллари боғ ҳудудига кириб, ёввойи ҳайвонлар билан ўзаро алоқага киришиши мумкин. Шунингдек, касалликлар тарқалиши хавфини туғдириши мумкин бўлган қаровсиз итлар билан боғлиқ муаммоларга ҳам дуч келамиз. Умид қиламанки, ушбу дастур мазкур хавфларни бошқариш бўйича салоҳиятимизни мустаҳкамлайди ҳамда соғлом экотизимлар, ёввойи табиат ва маҳаллий ҳамжамиятларни қўллаб-қувватлашга ёрдам беради», — деди «Зарафшон» миллий табиат боғи илмий ходими Александра Заславская.

«Зооноз патогенларнинг ҳайвонлардан одамларга юқиш хавфини камайтиришда ҳар бир инсон ўз ролини ва қачон бошқа мутахассисларни жалб қилиш кераклигини тушуниши муҳим», — деди тренингни олиб борган доктор Марк Валитутто, One Health Science ёввойи табиат ветеринария шифокори ва биохавфсизлик бўйича мутахассис. «Муҳофаза этиладиган ҳудуд ходими ноодатий ҳолатни биринчи бўлиб кузатиши мумкин, ветеринар унинг ҳайвонлар саломатлигига таъсирини ўрганиши, жамоат саломатлиги мутахассислари эса одамлар учун потенциал хавфни баҳолаши мумкин. Мақсад — ахборотнинг тезкор ва хавфсиз тарзда тегишли чораларни кўришга энг яхши тайёрланган мутахассисларга етиб боришини таъминлаш».

Тренинг якунида иштирокчилар ўзларининг муҳофаза этиладиган ҳудудлари учун «Ягона саломатлик» (One Health) ёндашуви бўйича ҳаракат режаларини ишлаб чиқишга қаратилган машғулот ўтказилди. Икки кун давомида ўтказилган амалий машғулотлар ва олинган билимларга таянган ҳолда, улар кузатув тизимини кучайтириш, зооноз патогенларнинг ҳайвонлардан одамларга юқиши билан боғлиқ потенциал хавфларни бошқариш ҳамда табиатни муҳофаза қилиш, илмий-тадқиқот ва биохавфсизлик соҳалари мутахассислари ўртасидаги ҳамкорликни яхшилаш бўйича амалий қадамларни белгилаб олдилар.