«Инсон ҳуқуқлари соҳасида орқага кетишнинг олдини олиш учун бор куч-ғайратни сафарбар этиш лозим» — БМТ вакили
Ҳуқуқларни ҳимоя қилишдаги ютуқларни бой бериш хавфи
БМТнинг Инсон ҳуқуқлари бўйича қўмитаси аъзоси Карлос Рамон Фернандес Льеса Фуқаролик ва сиёсий ҳуқуқлар тўғрисидаги халқаро пактни халқаро ҳуқуқнинг тамал тошларидан бири деб атади.
Унинг таъкидлашича, пактда мустаҳкамланган кўплаб ҳуқуқларнинг рўёбга чиқиши демократиянинг ҳолати, ҳокимиятлар бўлиниши, судлар мустақиллиги ҳамда ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар фаолиятига боғлиқ. Шу билан бирга, у на БМТга аъзолик, на пактда иштирок этиш давлатдан муайян бир демократик бошқарув тизимини талаб қилмаслигини алоҳида қайд этди.
«Сиёсий, иқтисодий, ижтимоий ва маданий тизимларни эркин танлаш тамойили дунёда ягона демократия модели йўқлигини англатади», — деди БМТ қўмитаси аъзоси.
У пактнинг асосий вазифаси сифатида давлатларнинг сиёсий тузумидан қатъи назар, барча мамлакатларда ҳуқуқларни ҳимоя қилиш стандартларини юксалтиришни кўрсатди. Фернандес Льеса ҳужжатнинг ўзини ўзгариб бораётган дунё билан бирга ривожланиши лозим бўлган «тирик восита» сифатида таърифлади.
Бироқ бундай ривожланиш учун давлатларнинг кенг қамровли консенсуси талаб этилади. Эксперт фикрича, ҳозирги қутблашув бу мақсадга эришишга тўсқинлик қилмоқда.
«Халқаро ҳамжамият геосиёсий қарама-қаршилик ва кўп томонлама ҳамкорликнинг сусайиши даврини бошидан кечирмоқда. Суверенитет ва айрим манфаатларни умумий манфаатлардан устун қўйиш мойиллиги кўзга ташланмоқда», — деди у.
Фернандес Льеса инсон ҳуқуқларини қўллаб-қувватлашнинг заифлашуви хавфидан огоҳлантирди ҳамда эришилган кафолатларни бой беришга йўл қўймасликка чақирди.
«Ушбу ўтиш даврида эришилган қадриятлардан воз кечмаслик ва инсон ҳуқуқлари соҳасида орқага кетишнинг (регресс) олдини олиш учун бор куч-ғайратни сафарбар этиш зарур», — дея таъкидлади эксперт.
Суд нимани текшириши керак?
Ўзбекистон Олий суди раисининг биринчи ўринбосари Алишер Усмонов инсон ҳуқуқларининг амалий ҳимоясини, энг аввало, суд мустақиллиги, адолатли суд муҳокамаси ва бузилган ҳуқуқларни тиклашнинг самарали механизмлари билан боғлади.
«Халқаро стандартларни миллий қонунчиликка татбиқ этиш, шубҳасиз, муҳим. Бироқ уларнинг амалий самарадорлиги бевосита судлар томонидан қандай қўлланишига боғлиқ», — дея қайд этди у.
Алишер Усмонов суд орқали ҳимояланиш бўйича конституциявий кафолатлар, маъмурий судларнинг ташкил этилиши ҳамда 2025 йил 1 январдан тергов судьялари ўз фаолиятини бошлаганини эслатиб ўтди. Унинг сўзларига кўра, тергов судьялари инсоннинг конституциявий ҳуқуқ ва эркинликларини чеклаш билан боғлиқ процессуал масалаларни кўриб чиқишда судгача бўлган босқичда инсон ҳуқуқларига риоя этилиши устидан мустақил суд назоратини таъминлайди.
«Жиноят ишини кўриб чиқишда суд нафақат айбловнинг асослилигини текшириши, балки далиллар қонуний йўллар билан олинганми-йўқми, шахснинг ҳимояланиш ҳуқуқи таъминланганми ва дастлабки тергов жараёнида унинг конституциявий ҳуқуқлари бузилмаганми деган масалаларга ҳам баҳо бериши керак», — деди Олий суд раисининг биринчи ўринбосари.
У мазкур жараёнда пакт қоидалари, шунингдек, БМТнинг Инсон ҳуқуқлари бўйича қўмитаси ҳуқуқий хулосалари ва тавсиялари судлар учун мўлжал бўлиб хизмат қилиши лозимлигини таъкидлади.
Алишер Усмонов халқаро шартномавий органлар позицияларини мунтазам ўрганиш, уларни судьяларни касбий тайёрлаш дастурларига киритиш ҳамда суд қарорларида халқаро меъёрларнинг қўлланишини ривожлантириш зарурлигини кўрсатиб ўтди.
Жазо олишдан хавфсирамасдан шикоят қилиш
Тилбург университети жиноят ҳуқуқи кафедраси доценти Полин Якобс ўз чиқишини маҳкумлар ва жазони ўтаётган шахсларнинг жазони ижро этиш муассасасидаги шароитлар юзасидан шикоят қилиш имкониятига бағишлади.
«Шикоятларни кўриб чиқиш механизмлари озодликдан маҳрум этилган шахсларни қийноқлар, шафқатсиз ва инсон қадр-қимматини камситувчи муомаладан ҳимоя қилишнинг асосий кафолатларидан биридир», — деди у.
Бу каби мурожаатлар ходимларнинг ноқонуний хатти-ҳаракатлари, сақлаш шароитларининг ёмонлиги, фойдали машғулотларнинг йўқлиги ёки тиббий ёрдамнинг етарли эмаслиги билан боғлиқ бўлиши мумкин. Якобснинг сўзларига кўра, шикоятларга жиддий ёндашув кескинликни камайтиришга ҳамда маҳкумлар ва ходимлар ўртасидаги муносабатларни тўғри йўлга қўйишга ёрдам беради.
У Қийноқларнинг олдини олиш бўйича Европа қўмитаси стандартлари ва Европа пенитенциар қоидаларига таянган ҳолда, бундай механизмнинг ишлаши учун зарур бўлган шартларни санаб ўтди: ушбу механизмдан тўсиқсиз фойдалана олиш, махфийлик, кўриб чиқувчи органнинг мустақиллиги, ўз вақтида кўриб чиқиш ва юридик ёрдам олиш имконияти.
«Маҳкумлар ушбу тартиб-таомил ҳақида ўзлари тушунадиган тилда оғзаки ва ёзма маълумотларни олишлари керак. Шикоят бланкалари осон топиладиган бўлиши, шикоят бериш учун зарур бўлган барча материаллар эса эркин фойдаланиш учун очиқ бўлиши лозим», — деди тадқиқотчи.
Айниқса, мурожаатнинг ўзи шахс учун янги хавф-хатарларни келтириб чиқармаслиги ниҳоятда муҳимдир.
«Тартиб-таомил махфий ва хавфсиз бўлиши керак. Шикоят бериш қўрқитиш ёки жавоб чоралари билан кузатилмаслиги лозим. Бу ҳолат уни топширган маҳкумнинг ўзига қарши ишламаслиги керак», — дея урғулади Якобс.
Унинг айтишича, Нидерландияда қамоқхона бошлиғининг ёки унинг номидан қабул қилинган қарорлар устидан берилган шикоятларни қамоқхона маъмуриятига алоқаси бўлмаган мустақил комиссия кўриб чиқади. Бу механизм компенсация имкониятини ҳам назарда тутади — хусусан, маҳкумлар учун қўшимча учрашувлар ёки телефон орқали сўзлашувлар тарзида.
Халқаро нормалар суд амалиётида
Ўзбекистонлик иштирокчилар бу кафолатлар амалда қандай ишлаётгани ҳақида гапирди.
«Илм нури маркази» ННТ раиси ўринбосари, ҳуқуқшунос Гулнора Ишанханова судьялар томонидан БМТнинг Инсон ҳуқуқлари бўйича қўмитаси қарорлари ва унинг далилларини ўрганиш муҳимлигини таъкидлади. Шунингдек, у нодавлат ташкилотлари мамлакатнинг халқаро мажбуриятларни бажариши бўйича муқобил ҳисоботлар тақдим этиши мумкинлигини эслатди.
У судларнинг қийноқлар ҳақидаги хабарларга бўлган муносабати масаласини алоҳида кўтарди.
«Биз, албатта, судьяларимизда қийноқлар ҳақидаги аризаларга нисбатан амалий муносабат бўлишини жуда хоҳлаймиз», — деди Ишанханова ва бундай баёнотларни текшириш ҳамда олинган кўрсатмаларнинг мақбуллиги масаласини ҳал этиш зарурлигини таъкидлади.
Адвокат Тамила Раҳматуллаева халқаро ташкилотлар ва Адвокатлар палатаси томонидан судьялар ва ҳуқуқшунослар учун халқаро ҳуқуқ нормалари бўйича ўқувлар ўтказилаётганини, бироқ унинг баҳосига кўра, амалиёт ҳали уларни тўлиқ қўллашдан йироқ эканини билдирди.
«Мен бирорта ҳам суднинг халқаро пакт нормаларига таянган ҳолда қабул қилган қарорини кўрмадим, ҳолбуки, ўзим барча ҳужжатларимда ушбу нормаларга ҳавола қиламан», — деди адвокат.
Конституцияда мустаҳкамланган кафолатларни ижобий баҳолаган Раҳматуллаева уларни судлар ва ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар ишида янада фаолроқ қўллашга чақирди.
«Буларнинг барчаси Конституциямизда акс эттирилгани давлатимизнинг улкан ютуғидир, бироқ биз буни амалиётда кўришни истаймиз», — деди у.
Сессия модератори, «Тараққиёт стратегияси» маркази ижрочи директори Элдор Туляков халқаро нормалар аллақачон миллий қонунчиликка сингдирилганини таъкидлади. Шунингдек, у миллий қонунчилик билан тафовут юзага келган тақдирда, халқаро шартномавий нормалар устувор аҳамиятга эга эканини эслатиб ўтди.
Фуқаро ўз ҳуқуқларининг тикланишига қандай эришиши мумкин?
Венгрия Асосий ҳуқуқлар бўйича вакили офисининг Тенг муомала масалалари бўйича бош директори Янош Видеманн дискриминациядан ҳимоя қилишнинг маъмурий тартиб-таомили ҳақида сўзлаб берди.
Ушбу тартиб доирасида исботлаш мажбурияти аризачи зиммасига тушмаслиги керак; унга фақатгина зарар кўрганини ва қоидабузарлик пайтида қонун билан ҳимояланган белгига (масалан, жинси ёки ногиронлиги) эга бўлганининг эҳтимолини кўрсатиб бериш кифоя. Қарши томон эса кўрсатилган ҳолатлар мавжуд бўлмаганини, тенг муомала талабига риоя қилинганини ёки мазкур муносабатларга бу талаб татбиқ этилмаслигини исботлаши лозим бўлади.
Қонун бузилиши ҳолати аниқланганда, омбудсман ноқонуний вазиятни бартараф этишни талаб қилиши, бу каби хатти-ҳаракатларнинг такрорланишини тақиқлаши, жарима тайинлаши ёки якуний қарорни эълон қилиш бўйича кўрсатма бериши мумкин. Бу қарор устидан судга шикоят қилиш ҳуқуқи сақланиб қолади.
Видеманннинг сўзларига кўра, аниқланаётган қонунбузарликлар орасида энг кўп учрайдигани ногиронлик белгиси бўйича дискриминация, жумладан, инфратузилма қулайлиги таъминланмаганидир.