Кўк цунами: АҚШдаги оралиқ сайловлар натижалари
3 ноябрда бўлиб ўтган оралиқ сайловлар кўплаб сайловчиларини, жумладан, анъанавий равишда республикачиларга овоз бериб келган штатлардаги тарафдорларини йўқотган АҚШ президенти Дональд Трамп сиёсатига нисбатан ишонч референдуми бўлди. Ғалаба қозонган демократлар эса Трамп маъмуриятининг сиёсатига қарши туришга ҳамда президент ва унинг атрофидагиларнинг хатти-ҳаракатларини текширишга ваъда бермоқда.
Президентнинг бўғувчи қучоғи
Мазкур сайловларда сайловчиларнинг иштироки анча юқори бўлди, шу жумладан, муддатидан олдин овоз бериш жараёнида ҳам. Ушбу жараёнда тарихда илк бор 60 миллиондан ортиқ овоз берувчи қатнашди. Дастлабки маълумотларга кўра, бу йил сайловга овоз берувчиларнинг қарийб 49 фоизи келган бўлиб, бу 2018 йилда ўрнатилган аввалги рекорддан бироз пастдир.
Конгрессга оралиқ сайловларда ҳукмрон партия шундоқ ҳам деярли ҳар доим ўринларини йўқотади, бироқ бу сафар унга унчалик ҳам яхши қўлловга эга бўлмаган президент етакчилик қилмоқда. Ижтимоий сўровларга кўра, Трампнинг фаолиятини америкаликларнинг бор-йўғи 35−37 фоизи маъқуллайди. Сайлов арафасида бу кўрсаткич тарихдаги энг паст рейтинглардан бири бўлди. Бунга ўхшаш кўрсаткичлар фақат Гарри Трумэн ва кичик Жорж Бушда — мос равишда уларнинг партиялари қақшатқич мағлубиятга учраган 1946 ва 2006 йилги сайловлар арафасида кузатилганди.
Инфляцияга қарши кураш масаласида эса Трампнинг сиёсатини қарийб 70 фоиз аҳоли маъқулламайди. Ваҳоланки, айнан бензин, озиқ-овқат, уй-жой ва соғлиқни сақлаш хизматлари нархларининг кескин ошишини америкаликлар сайлов арафасидаги энг долзарб муаммо деб атаган эди.
Президент мамлакат бўйлаб фаол тарғибот ишларини олиб борди ва партиядошлари ғалаба қозонган тақдирда ҳар бир балоғатга етган америкаликка 5000 доллардан беришни ваъда қилди. Бироқ бу билан у партиядошларини ўзининг обрўсиз сиёсий курсига боғлаб қўйиб, аксинча, уларга халақит берди. Республикачиларнинг ўзлари эса президент танқидидан қўрқиб, ундан масофа сақлашдан ва унинг ҳаракатларини, масалан, Эрон билан урушлар, божхона тўловлари ёки агрессив депортация сиёсатини танқид қилишдан бош тортди.
Демократик тўлқин
Сайловдан олдинги аксарият сўровларда ва таҳлилчиларнинг прогнозларида Конгрессда демократларнинг ғалабаси башорат қилинганди. Сайлов моделлари уларга Вакиллар палатасида 15−25 та қўшимча ўринни ва Сенатда 4−5 та ўринни ваъда қилган бўлиб, бу ҳар икки палатада кўпчиликни қўлга киритиш учун етарли эди. Бироқ натижалар ҳатто энг оптимистик кутилмалардан ҳам ошиб кетди.
Вакиллар палатаси сайловларида демократлар тахминан 240 та округда ғалаба қозонмоқда. Қолган овозлар саналиши баробарида, улар катта эҳтимол билан 250−260 талик довонга яқинлашиб, умумий ҳисобда ўзларига 36−46 та мандат қўшиб олади.
Демократик партия 1990-йиллардан буён энг йирик кўпчилик ўринни қўлга киритиши эҳтимоли жуда юқори. Овозларнинг умумий сонига кўра, демократлар республикачиларни сўровларда башорат қилинган 8−9 фоиз ўрнига тахминан 13−14 фоизга ортда қолдирмоқда — бу 1980-йиллардан бери қайд этилган рекорд даражадаги фарқдир. Айниқса, Калифорния, Айова, Пенсильвания, Колорадо, Аризона, Шимолий Каролина, Огайо ва Виржиниядаги натижалар республикачилар учун оғир кечди, бу ерларда улар ўз округларининг ярмидан кўпини бой бермоқда.
Сўнгги икки йил ичида бир қатор консерватив штатларда республикачилар Трамп ташаббуси билан сайлов округлари чегараларини қайта белгилаб, натижаларни максималлаштириш мақсадида ўз электоратини қайта тақсимлаган эди. Аммо бу режа уларнинг ўзларига панд берди: 15−16 та қўшимча ўрин ўрнига улар бор-йўғи биттагина ўринга эга бўлади.
Шимолий Каролинада округлар чегараларининг қайта чизилиши ҳисобига республикачилар 11 та округни олиб, демократларга фақат 3 тасини қолдиришни умид қилган эди. Бироқ натижа бунинг тамомила акси бўлиши мумкин: 10 та ўрин демократларда ва 4 та ўрин республикачиларда.
Сайловлар Дональд Трампни 2024 йилда ҳокимиятга олиб келган сайлов коалициясининг парчаланиб кетганини кўрсатди. Ўшанда у ёшлар ҳамда кўпроқ демократларга овоз берадиган лотин америкалик ва осиёлик сайловчилар орасидаги қўллаб-қувватланишини сезиларли даражада оширган, шунингдек, республикачилар учун муҳим электорат саналган олий маълумотсиз оқ танли фуқаролар орасида ўз мавқеини мустаҳкамлаган эди. Ушбу сайловда эса сайловчиларнинг ана шу тоифаларининг барчаси кескин равишда қарама-қарши томонга оғди. 2024 йилга нисбатан демократлар 18−29 ёшдаги сайловчилардан 33 фоиз кўпроқ, лотин америкаликлардан 29 фоиз, осиёлик-америкаликлардан 18 фоиз, олий маълумотсиз оқ танли фуқаролардан эса 9 фоиз кўпроқ овоз олди.
Сенатда рақиб майдонидаги ғалаба
Сенатда Демократик партия 7 та ўрин қўшиб олган ҳолда аниқ 54 та ўринни қўлга киритмоқда, бу эса унга 4 ўринли кўпчиликни кафолатлайди. Ҳали Аляскада ҳамда Трамп 2024 йилда 23 фоизли фарқ билан ғалаба қозонган, аммо ҳозир номзодларни бир неча юз овозгина ажратиб турган, кутилмаганда рақобатли бўлиб қолган Миссисипи штатида натижалар санаб чиқилмаган. Агар ҳар иккала штат ҳам демократларга ўтса, улар 56 та ўринга эга бўлади.
Улар нафақат Миннесота, Мичиган, Жоржия ва Нью Ҳэмпширдаги ўз ўринларини сақлаб қолди, балки Мэн, Огайо, Шимолий Каролина, Айова, Канзас ва Техасни республикачилардан тортиб олди, шунингдек, сайловдан бир ой олдин ҳеч ким рақобатли деб ҳисобламаган Жанубий Каролинада ҳам ғалаба қозонди. Демократлар республикачиларнинг анъанавий ҳудудига қанчалик чуқур кириб борганини шу факт кўрсатадики, охирги марта Шимолий Каролина ва Айовадан Сенатга демократ 2008 йилда, Жанубий Каролинадан — 1998 йилда, Техасдан — 1988 йилда, Канзасдан эса 1932 йилда сайланган эди!
Бу сайловларда республикачиларни яна номзод танлашдаги хатолар муваффақиятсизликка учратди. Жанубий Каролинада Трамп марҳум сенатор Линдси Грэмнинг синглиси бўлмиш Дарлин Грэмга ишонч билдирди. У ўта заиф кампания олиб борди ва асосан ўзининг демократ рақиби Энни Эндрюсни социализмда ҳамда мактаб ўқувчиларининг жинсини ўзгартириш ниятида айблаш билан чекланди. Қўшни Шимолий Каролинада ҳам республикачи Майк Уотлининг кампанияси худди шундай заиф бўлди, унга қарши машҳур собиқ губернатор Рой Купер кураш олиб бораётган эди.
Техасда Трамп амалдаги сенатор Жон Корнинни эмас, балки турли можароларга аралашган бош прокурор Кен Пакстонни танлади. Пакстон эса диний қадриятларни замонавий қарашлар билан уйғунлаштира олган демократ Жеймс Таларико билан дебатда қатнашишдан бош тортди.
Худди шундай тарғибот усули методист черкови пастори, демократ Адам Ҳэмилтонга ҳам қўл келди. У республикачи сенатор Рожер Маршаллни мағлуб этди — Маршалл ғалабасига шунчалик қаттиқ ишонган эдики, сайловолди кампаниясини сайловга бор-йўғи бир ой қолганидагина бошлаганди.
Губернаторлик ва маҳаллий сайловлар
Губернаторлик сайловларида демократлар имконияти етган деярли барча жойда ғалаба қозонди. Улар Аризона, Мэн, Миннесота, Мичиган, Канзас ва Висконсинда губернаторлик лавозимларини сақлаб қолди. Демократлар, шунингдек, узоқ йиллардан бери илк бор Айова, Аляска, Огайо, Жоржия, Техас ва Невадани бошқарадиган бўлди. Демократлар ютқазган ягона рақобат Флоридада бўлди. Аммо у ерда ҳам республикачи Байрон Дональдс бор-йўғи 1,3 фоизли фарқ билан ғалаба қозонди. 2024 йилда Трамп у ерда 13 фоиз, собиқ республикачи губернатор Рон Десантис эса 2022 йилда 20 фоиз фарқ билан ютган эди.
Губернаторлик ва штатлар қонун чиқарувчи органларига сайловлардаги ғалаба туфайли демократлар Миннесота, Пенсильвания ва Висконсин устидан тўлиқ назоратни қўлга киритади. Демократик трифекта (губернатор + қонун чиқарувчи органнинг ҳар иккала палатаси) Аризона, Мичиган, Аляска ва Невадада ҳам бўлиши эҳтимоли жуда юқори. Республикачилар эса Жоржия, Айова, Нью Ҳэмпшир, Огайо ва Техасда трифектани йўқотмоқда. Техасда демократлар маҳаллий қонун чиқарувчи органнинг қуйи палатасига сайловларда ғалаба қозонмоқда — бу 2001 йилдан бери биринчи марта юз бермоқда.
Трамп, нархлар ва сунъий интеллект
Демократлар ўз кампаниясини мамлакатдаги иқтисодий вазиятни, биринчи навбатда, ёнилғи, озиқ-овқат ва уй-жой нархларининг ошишини танқид қилиш асосига қурди. Улар буни номақбул Эрон уруши ҳамда Трамп ва унинг маъмурияти атрофидаги кўплаб коррупция можаролари билан бевосита боғлади. Буларнинг барчаси оддий бир хулосага келиб тақаларди: америкаликлар қашшоқлашиб, кун кўришга зўрға пул топаётган бир пайтда, президент ўз лавозимидан шахсий бойлик орттириш учун фойдаланмоқда ҳамда Исроил ва фарзандлари ҳамда куёви Жаред Кушнернинг бизнесини молиялаштираётган Яқин Шарқ монархияларидаги иттифоқчилари манфаатлари йўлида уруш олиб бормоқда. Бу чақириқнинг муваффақиятини республикачиларнинг ўзлари ҳам тан олмоқда.
Вице президент Жей Ди Вэнснинг таъкидлашича, унинг партияси мағлубиятига Эрон билан уруш, Исроилга ҳарбий ёрдам кўрсатиш ҳамда нархлар ошишини жиловлай олмаслик ёки ҳеч бўлмаганда америкаликларга ушбу муаммонинг ечимини таклиф қила олмаслик сабаб бўлган.
Флориданинг республикачи губернатори Рон Десантис ҳам мағлубият учун жавобгарликни Оқ уй сиёсати зиммасига юклади ва республикачиларнинг аёллар спортида трансгендер спортчиларнинг иштирок этиш хавфи ҳақидаги, миллионлаб доллар сарфланган видеороликлари нархлар ошишидан ташвишга тушган сайловчилар қалбидан жой ололмаганини маълум қилди.
Бироқ демократларнинг кампанияси фақат «биз Трамп эмасмиз» қабилидаги салбий муносабатдан иборат эди дейиш соддалаштириш бўларди. Бутун мамлакат бўйлаб Демократик партия номзодлари сифатли соғлиқни сақлаш хизмати тобора қимматлашиб бораётгани ҳақида кўп гапирди. Улар давлат тиббий суғурта дастурларини қисқартиргани ва шу сабабли миллионлаб америкаликлар тиббий суғуртасиз қолгани учун республикачиларни танқид қилди. Муқобил сифатида демократлар тиббий ёрдамни пулли (ва жуда қиммат) хизмат эмас, балки фундаментал ҳуқуққа айлантирадиган ислоҳот устида ишлашга ваъда берди.
Америка сиёсатида тобора долзарб бўлиб бораётган кампаниянинг яна бир мавзуси сунъий интеллект бўлди. Демократлар ушбу соҳадаги технологик компанияларни фаол танқид қилиб, СИ назоратдан чиқиб кетмаслиги учун унинг ривожланишини қонунчилик йўли билан чеклашни ваъда қилди. Бу Хитой билан бўлаётган технологик пойга туфайли СИнинг ҳар қандай чекланишига қарши чиққан Трампнинг позициясига кескин зид келди.
Биратўла 40 та референдумда америкаликлар СИ ривожланишини таъминловчи дата марказлар қурилишини чеклаш ёки тўлиқ тақиқлаш учун овоз берди. Техас, Огайо, Жоржия ва бошқа штатларда ўз ҳудудларида дата марказлар қурилишини тақиқлашни ваъда қилган губернаторлар ва Конгресс номзодлари ғалаба қозонди. Ҳатто авваллари дата марказларни бўлажак солиқ тушумлари манбаи сифатида қўллаб-қувватлаган республикачилар ҳам кампания давомида танқидий позицияни эгаллашга мажбур бўлди.
Кўк Конгресс
Конгресснинг иккала палатасида ҳам кўпчиликни қўлга киритган демократлар, эҳтимол, Трамп маъмурияти ишига максимал даражада тўсқинлик қилади. Улар президентнинг федерал судьялар ва ижроия ҳокимияти идоралари раҳбарлари лавозимларига кўрсатган номзодларини блоклайди. Давлат бюджетини қабул қилиш ва қарз олиш чегарасини ошириш масаласи Конгресс ва Оқ уй ўртасида доимий низо келтириб чиқаради. Бундай келишмовчиликлар эса федерал ҳукумат идораларининг иши вақтинча тўхтаб қолиши, яъни шатдаунга олиб келиши мумкин.
Бунга жавобан Трамп демократик Конгресс томонидан қабул қилинган кўпчилик қонун лойиҳаларига вето қўйиб, унинг қонун чиқарувчи функциясини саботаж қилади. Шу сабабли демократлар асосий эътиборни президентнинг ўзига, унинг оила аъзоларига ва яқин атрофига нисбатан кўплаб текширувлар ўтказишга қаратади. Катта эҳтимол билан, Адлия вазирлиги, Пентагон ва ICE миграция хизмати ходимлари Конгрессга расмий кўрсатма бериш учун чақиртирилади. Улардан Эпштейн ишига оид ҳужжатларнинг очиқланиши, Эрон билан уруш ҳамда АҚШ фуқароларининг ҳибсга олиниши бўйича жавоб талаб қилинади.
Ташқи сиёсатда эса Конгресснинг президентга таъсир ўтказиш дастаклари жуда кам бўлади. Эронга қарши қўшинлардан фойдаланишни тақиқлаш, Исроилга ҳарбий ёрдамни тўхтатиш ёки Украина учун уни ажратиш, шунингдек, Россияга қарши санкциялар тўғрисидаги бўлиши мумкин бўлган қонун лойиҳалари президент ветосига дуч келади. Уни енгиб ўтиш эса фақат Конгресснинг иккала палатасидаги учдан икки қисм овоз билан мумкин бўлади, бундай устунлик эса демократларда йўқ, шу боис улар республикачиларнинг қўллаб-қувватлашига умид қилишларига тўғри келади.