«Остона ТДТни ҳарбийлаштиришга тайёр эмаслигини яққол кўрсатмоқда». Экспертлар — Қозоғистон президентининг баёноти ҳақида
— Сизнингча, Қозоғистон президенти Қасим-Жомарт Тоқаевнинг ТДТ геосиёсий лойиҳа эмаслиги ва у ҳарбий альянсга айланмаслиги кераклиги ҳақидаги баёнотига нима сабаб бўлди?
Газиз Абишев, сиёсатшунос: Менимча, Тоқаевнинг баёнотлари, шубҳасиз, Озарбайжон ва Туркиянинг ташаббусларига жавоб бўлди. Хусусан, ўтган йили президент Алиев қўшма ҳарбий машғулотлар ўтказишни таклиф қилган ва ҳатто ТДТ давлатлари бундай форматдан бош тортаётганидан афсусланганини билдирганди. Саммитнинг ўзида ҳам Эрдоған, ҳам Алиев ушбу мавзуга яна бир бор алоҳида эътибор қаратди. Шу боис президент Тоқаевга бу масалада алоҳида баёнот беришга тўғри келди.
Агар Туркия НАТО аъзоси, Қозоғистон ва Қирғизистон эса КҲШТ аъзоси эканини ҳисобга олсак, бу уларнинг зиммасига муайян ҳарбий мажбуриятларни юклаши кундай равшан. Шунга кўра, янги ҳарбий блок тузиш мантиқсиз бўларди ва бундай тузилмаларнинг биргаликда мавжуд бўлиши ғоясининг ўзига зид келарди. Тасаввур қилинг, масалан, Беларусь ва Польша ёки Россия ва Болтиқбўйи мамлакатлари ўртасида тўқнашув содир бўлди. Бу Қозоғистон ва Туркия учун бартараф этиб бўлмайдиган манфаатлар тўқнашувини келтириб чиқарган бўларди.
Жанат Моминқулов, шарқшунос, Евроосиё миллий университети катта ўқитувчиси: Президент Тоқаевнинг ТДТ геосиёсий лойиҳа эмаслиги ва у ҳарбий альянсга айланмаслиги кераклиги ҳақидаги баёнотига Қозоғистон ташқи сиёсатининг асосий мантиғини акс эттирувчи, стратегик жиҳатдан пухта ўйланган сигнал сифатида қараш лозим.
Бунинг бош сабаби — туркий интеграциянинг институционал чегаралари ва доирасини белгилаб қўйиш заруратидир. Туркия ва Озарбайжон эксперт ҳамда сиёсий доираларининг бир қисми ТДТни геосиёсийлаштириш масаласини тобора кўпроқ кун тартибига олиб чиқаётган бир шароитда, Остона интеграция чиқиб кетмаслиги керак бўлган «қизил чизиқлар»ни олдиндан кўрсатиб қўйишга интилмоқда.
Қозоғистон ТДТнинг НАТО ёки КҲШТ типидаги ҳарбий-сиёсий блокка айланишидан манфаатдор эмас. Бу Остонанинг кўп векторли сиёсат архитектурасига бутунлай зид келарди, чунки унда асосий вазифа иттифоқчи танлаш эмас, балки стратегик манёвр майдонини сақлаб қолиш ҳисобланади. Бундан ташқари, гап туркий лойиҳанинг сиёсийлашиши, ҳарбийлашиши ва мафкуралашишининг олдини олиш ҳақида кетмоқда. Тоқаев, амалда, ТДТни пантуркистик риторикадан узоқлаштириб, уни транспорт, логистика, рақамлаштириш, стандартлар ва саноат кооперацияси каби прагматик йўналишга ўтказмоқда.
— Сизнингча, ушбу баёнот кимга қаратилган эди? Тоқаев Туркия ва Озарбайжонга бирор нарсани етказмоқчи бўлдими ёки баёнотни АҚШ, Европа Иттифоқи, Россия ва Хитой каби кенгроқ аудиторияга йўналтирдими? Сизнинг фикрингизча, бу баёнотнинг Қозоғистон ичида ҳам ўз аудиторияси бормиди?
Газиз Абишев: Фикримча, бу баёнотнинг Қозоғистон ичида ички аудиторияси йўқ эди. У ташқи кучларга қаратилган. Шуни ҳисобга олиш керакки, ТДТ доирасидаги парда ортидаги музокараларда Эрдоған ва Алиев, катта эҳтимол билан, тузилманинг бошқа аъзоларига босим ўтказмоқда.
Шу билан бирга, Россия томонидан ҳам босим сезилаётгани шубҳасиз. Россиялик экспертлар ва сиёсатчилар ТДТ доирасида ҳарбий тузилманинг яратилиши уларнинг узоқ муддатли хавфсизлигига таҳдид солиши ҳақида доимий равишда хавотир билдириб келади. Шинжон-Уйғур автоном райони Туркия томонидан Буюк Туроннинг бир қисми сифатида кўрилишини ҳисобга олсак, Хитойда ҳам асосли хавотирлар мавжуд. Шу боис икки қўшни давлатнинг хавотирларига жавобан Тоқаев, амалда, Қозоғистон ТДТнинг ҳарбий блокка айланишига йўл қўймаслигини айтиб, уларни тинчлантирмоқда.
Жанат Моминқулов: Тоқаевнинг баёноти кўп қатламли хусусиятга эга бўлиб, бир вақтнинг ўзида бир нечта аудиторияга қаратилган эди. Биринчи навбатда, булар — Россия ва Хитойдир. Ҳар икки давлат туркий маконнинг институционаллашувини ва ТДТнинг геосиёсий блокка айланиши эҳтимолини диққат билан кузатиб бормоқда. Москва учун нафақат ҳарбий жиҳат, балки минтақа ўзлигининг узоқ муддатли — тил, маданият ва рамзий маънодаги ўзгариши, айниқса, сезиларлидир.
Шу билан бир вақтда, ушбу сигнал АҚШ ва ЕИ тимсолида Ғарб давлатларига ҳам йўналтирилган бўлиб, Қозоғистон янги ҳарбий-сиёсий блоклар шаклланишида иштирок этмаслигини ҳамда масъулиятли ва олдиндан прогноз қилиб бўладиган шерик мақомини сақлаб қолишини тасдиқлайди.
ТДТнинг ўз ичида эса бу Туркия ва Озарбайжонга қаратилган юмшоқ тийиб турувчи мурожаат бўлди. Остона ҳамкорликни чуқурлаштиришни қўллаб-қувватлашини, бироқ унинг ҳарбийлашиши ёки сиёсийлашишига тайёр эмаслигини билдирмоқда.
Қозоғистон ичидаги ички аудитория ҳам жуда муҳим. Жамиятда туркий ўзликка ва муқобил жозиба маркази сифатида Туркияга бўлган қизиқиш ортиб бормоқда. Бу контекстда Тоқаев туркий йўналиш мавжуд геосиёсий алоқаларнинг ўрнини босувчи эмас, балки восита эканини кўрсатиб, кутилмаларни мувозанатлаштирмоқда.
— 2025 йил октябрь ойида Озарбайжон президенти Илҳом Алиев 2026 йилда ТДТ давлатларининг қўшма ҳарбий машғулотларини ўтказишни таклиф қилганди. Тоқаевнинг баёнотини Қозоғистоннинг ТДТ ичида, ташкилотнинг геосиёсий ва ҳарбий-сиёсий ролига кўпроқ урғу бераётган Туркия-Озарбайжон чизиғига муқобил равишда, мўътадил Марказий Осиё блокини шакллантиришга бўлган уриниши сифатида баҳолаш мумкинми?
Газиз Абишев: Сизнинг фикрингиз Марказий Осиё минтақасидаги реал геосиёсий ва ҳуқуқий воқеликни жуда тўғри акс эттиради. Ўзбекистоннинг ўз ташқи сиёсий доктринасида ҳарбий блокларга қўшилмаслик позицияси қатъий белгилангани, шунингдек, Қирғизистоннинг ҳам Москва ва Пекин билан иқтисодий ва хавфсизлик соҳасидаги узвий боғлиқлиги минтақа давлатларининг бу масалада табиий равишда ягона прагматик позициядан туриб ёндашишини таъминлайди. Шу сабабли ТДТ ичида алоҳида янги блок тузишга эҳтиёж ҳам, сиёсий замин ҳам мавжуд эмас.
Жанат Моминқулов: Бу ерда гап блок шакллантириш ҳақида эмас, балки бутун ташкилот ривожланишининг институционал траекториясини белгилашга бўлган уриниш ҳақида кетмоқда. Ҳақиқатан ҳам, ёндашувларда муайян фарқлар борлигини кузатиш мумкин. Туркия ва Озарбайжон стратегик ва ҳарбий-сиёсий жиҳатларга эътибор қаратмоқда; Марказий Осиё давлатлари, биринчи навбатда Қозоғистон, туркий интеграциянинг янада вазмин, функционал моделини илгари сурмоқда.
Бироқ бу қарама-қаршилик эмас, балки интеграция суръатлари ва устувор йўналишларидаги фарқдир. Қозоғистон КҲШТ ва ЕОИИ доирасидаги мажбуриятлари, шунингдек, географияси ҳамда Россия билан инфратузилмавий боғлиқлиги туфайли объектив равишда чекланган. Шу боис у ТДТ жамоавий мудофаа ва ягона ташқи сиёсат элементларини касб этадиган сценарийни қўллаб-қувватлай олмайди. Бу маънода Остона ТДТ ичида ташкилотнинг тўғридан-тўғри геосиёсий қарама-қаршилик ҳудудига ўтиб кетишига йўл қўймайдиган «реализм ва прагматизм лангари» сифатида намоён бўлмоқда.
— ТДТнинг истиқболларини ўрта муддатли даврда қандай баҳолайсиз? Ташкилот асосан маслаҳатлашув майдони бўлиб қоладими ёки аста-секин сиёсий жиҳатдан янада салмоқли форматга айланиб борадими?
Газиз Абишев: Менимча, ўрта муддатли истиқболда ТДТ ҳозирги мантиқ асосида ривожланишда давом этади, чунки бу минтақа мамлакатларига хос бўлган кўп векторлилик сиёсатига мос келади. Мисол учун, Туркиянинг ўзи ҳам ташқи сиёсатида бир вақтнинг ўзида бир нечта йўналишда — неоосманизм, пантуркизм, евроатлантизм ва панисломизм устида иш олиб бормоқда. Қозоғистон ҳам аллақачон кўп векторлилик стратегиясни танлаган бўлиб, Евроосиё интеграцияси лойиҳаларида иштирок этмоқда, Европа, АҚШ ва Кўрфаз давлатлари билан алоҳида муносабатларни сақлаб қолмоқда, шу билан бирга, пантуркистик лойиҳани ҳам ривожлантирмоқда. Шу сабабли ТДТ ҳозирги форматда, ўз қудратини аста-секин ошириб борган ҳолда ривожланади деб ҳисоблайман.
Ҳарбий ёки сиёсий соҳаларда интеграциянинг чуқурлашишига келсак, бу кўп жиҳатдан ушбу жараённинг иштирокчилар манфаатларига қанчалик мос келишига боғлиқ. Назаримда, ҳозирча бундай манфаатдорлик мавжуд эмас. Географик ва иқтисодий омиллар ТДТнинг унинг барча иштирокчилари учун эксклюзив ва устувор форматга айланишига ҳалигача тўсқинлик қилмоқда.
Шу билан бирга, тушуниш керакки, ҳарбий ҳамкорликни ривожлантириш учун тузилмани албатта ҳарбий блокка айлантириш шарт эмас. Шерикликнинг ҳарбий таркибий қисмини икки томонлама муносабатлар орқали ҳам мустаҳкамлаш мумкин. Масалан, Озарбайжон ва Туркия ўртасида шундай ҳамкорлик бор. Қозоғистон, Ўзбекистон ва Озарбайжон ўртасида энергетик иттифоқ мавжуд. Шунингдек, Қозоғистон ва Ўзбекистон, Қозоғистон ва Қирғизистон ўртасида иттифоқчилик шартномаси бор.
Яъни якуний ҳисобда бундай тармоқли тузилма ҳарбий блок деб аталмаслиги мумкин, аммо бунда давлатлар ўз-ўзидан бир-бирларига ёрдам беришга тайёр бўлади. Президент Тоқаев ўз баёнотида айнан шуни назарда тутган эди. Қўшниларнинг ғазабини келтириш керак эмас, шунчаки алоқаларимизни ҳарбий таҳдидлар юзага келган тақдирда ўзаро ёрдам ўз-ўзидан аён тушунча деб қабул қилинадиган даражада мустаҳкамлаш лозим.
Жанат Моминқулов: Энг эҳтимолий сценарий ТДТнинг ҳарбий-сиёсий иттифоққа айланиши эмас, балки мослашувчан геоиқтисодий ва функционал платформа сифатида сақланиб қолиши ҳамда кучайишидан иборат. Ташкилот аллақачон соф гуманитар лойиҳа доирасидан чиқиб бўлди ва аста-секин транспорт боғлиқлиги (Ўрта коридор), логистика ва транзит, рақамли платформалар, стандартлаштириш, мудофаа саноати (аммо иттифоқчилик мажбуриятларисиз), таълим ҳамда гуманитар ҳамкорлик каби соҳаларга чуқурлашмоқда.
Замонавий Евроосиё хавфсизлик архитектураси тобора қатъий иттифоқлар асосида эмас, балки асосан тармоқли, махсус йўналишли ва соҳавий мувофиқлаштириш шакллари асосида қурилаётганини тушуниш муҳим. Туркистон саммити ва Тоқаевнинг баёноти туркий интеграция мавжуд тартибга муқобил эмас, балки Евроосиё геосиёсат тизимининг қўшимча даражасига айланаётганини кўрсатувчи асосий тенденцияни намойиш этди.
Қозоғистон ушбу тизимда «кўп қатламли суверенитет» мантиғи асосида ҳаракат қилмоқда, бунда Россия хавфсизлик ва стратегик барқарорликка, Хитой — иқтисодиёт ва инфратузилмага, Туркия — логистика, гуманитар таъсир ва мувозанатни сақлашга, Ғарб эса технологиялар ва инвестицияларга йўналтирилган.
Шу сабабли «рус дунёси» ва туркий интеграция ўртасида танлов қилиш ҳақидаги тезис методологик жиҳатдан нотўғридир. Қозоғистон танлов қилмайди, балки куч марказлари ўртасида функцияларни тақсимлайди. Айнан мана шу мослашувчан, прагматик ва кўп векторли модель яқин йилларда Қозоғистон ташқи сиёсатининг асоси бўлиб қолиши эҳтимоли жуда юқори.