«Ҳамма билан дўстлашмаса ҳам, камида ҳамма билан савдо қилиш». Эксперт — Пекиннинг Вашингтон ва Москвага нисбатан стратегияси ҳақида

— ХХР раиси Си Цзиньпин бир неча кунлик фарқ билан Пекинда АҚШ президенти Дональд Трамп ва Россия президенти Владимир Путинни қабул қилди. Сизнингча, бу ташрифларни Хитой дипломатиясининг ягона мантиғи доирасида кўриб чиқиш керакми ёки бу шунчаки тўғри келиб қолган иккита мустақил йўналишми? Қайси жиҳатларни ажратиб кўрсатган бўлардингиз? Сизнинг эътиборингизни нималар тортди?

— Менимча, бу ерда Хитой дипломатияси томонидан режалаштирилган ҳеч қандай стратегия йўқ. Владимир Путин 2026 йилнинг май ойи иккинчи ярмида Хитойга ташриф буюришини ўтган йилиёқ билардик. Дональд Трамп эса ўз ташрифини қолдиргани боис иккала воқеа шунчаки бир вақтга тўғри келиб қолди.

Ташрифларнинг ўзига келадиган бўлсак, Трампнинг ташрифи иқтисодий кун тартиби ва савдо урушидаги кескинликни камайтириш билан боғлиқ эди. Шу боис кескинлик даражасини пасайтириш ёки ҳеч бўлмаганда ҳозирги даражада сақлаб қолиш жуда муҳим эди. Ва бу содир бўлди. Тарифлар музлатилди, божлар 90 кунга тўхтатиб турилди. Яъни кейинги 100 кун давомида Хитой ва АҚШ аввалги суръатда яшайди. Шу билан бирга, икки томондан музокарачилар бор, улар муросага келиш учун умумий нуқталарни излашга уринади.

Путиннинг ташрифи эса тўлиқ сиёсий бўлиб, унда гуманитар жиҳатлар, яъни таълим йили ва яхши қўшничилик тўғрисидаги шартноманинг 25 йиллигига урғу берилди. Шу тариқа, булар мазмуни ва йўналиши бўйича иккита турли ташрифдир.

— Пекин Вашингтоннинг Россия ва Хитой ўртасидаги алоқаларни сусайтиришга бўлган уринишларидан қанчалик хавотирда бўлиши мумкин? Си Цзиньпиннинг Трамп ва Путин билан учрашувлари ҳар икки томонни назорат қилиш ва Москва билан Вашингтоннинг Хитойдан яширинча яқинлашиб қолишига йўл қўймасликка уринишми?

— Пекин Вашингтоннинг Россия ва Хитой ўртасидаги алоқаларни сусайтиришга бўлган уринишларидан, шубҳасиз, хавотирда. Дарвоқе, бундан Россиянинг ўзида ҳам хавотир бор.

Бироқ, менимча, Хитой ва Россия томонлари Вашингтон Россияга Хитой билан бўлган дўстлик эвазига тақдим эта оладиган арзигулик нарсаси йўқлигига тўлиқ ишонади. Музокаралар столида ҳозир бундай таклифлар йўқ ва яқин келажакда ҳам кутилмаяпти.

— Украина ва Яқин Шарқдаги урушлар Хитойнинг Россия ва АҚШ билан муносабатларидаги стратегиясига қандай таъсир қилмоқда? Пекин бу инқирозлардан ўз мавқеини мустаҳкамлаш ҳамда Москва ва Вашингтонга босим ўтказиш учун фойдалана оладими?

— Пекиннинг расмий позицияси шундан иборатки, у Эрондаги ва Украинадаги урушга аралашмайди. Айтган бўлардимки, Хитой ўзининг қандайдир «минимумини» бажармоқда. Яъни, у, масалан, Россияга у сотиб олишга тайёр бўлган нарсаларни Хитой учун фойдали шартларда етказиб бермоқда. Ва Россия билан санкциялар остида қолиши мумкин бўлган маҳсулотлар билан савдо қилмаяпти. Эронга эса Хитой қурол-яроғ етказиб бермаяпти, балки у ерда бирор-бир бутловчи қисмларни етказиб бериш ва нефть сотиб олиш билан чекланмоқда.

Яъни Хитой шунчаки АҚШ қўшинлари Эронда ўзларини қандай қилиб муваффақиятли равишда «кўмаётганини», Россия ва Украина қўшинлари эса Украинада бирор тушунарли натижасиз жанг қилишда давом этаётганини кузатмоқда. Хитой ушбу жараёнларга кўпроқ жалб этилиш учун ўз ташқи сиёсий капиталини сарфлашга ёки имижини хавф остига қўйишга тайёр эмас. Ва ҳозирча Пекинга бунинг нима кераги борлиги ҳам номаълум.

Шу билан бирга, менимча, Хитой бу дастакдан босим ўтказиш воситаси сифатида фойдаланмайди. Бу вазиятдаги барча томонлар қўшимча босимдан қочиш учун алоҳида музокаралар трекларидан фойдаланишни истайди. Аслида, баъзи экспертлар илгари сурган Хитой, АҚШ ва Россия Трамп Пекинда бўлган пайтда учрашиши мумкинлиги ҳақидаги ғоя шу боис жуда тез йўққа чиқди. Барча муаммоларни учбурчак шаклидаги мулоқот янада чалкаштириб юборишини ва якунда ҳеч нарсага олиб келмаслигини тушуниб турибди.

Хитой ўз стратегиясида эскалациядан охиригача қочишга ҳаракат қилади. Пекин уруш иқтисодий ривожланишга салбий таъсир қилишини тушунади. Мамлакат ҳамма билан дўстлашиш стратегиясига амал қилади. Агар дўстлаша олмаса — ҳеч бўлмаганда ҳамма билан савдо қилади. Чунки савдо қилиш уруш қилишдан афзалроқ.

— Очиқ риторикада Пекин АҚШни асосий рақобатчи, Россияни эса иттифоқчи сифатида кўради. Бу схема Хитойнинг реал ёндашувини қай даражада акс эттиради? Ёки у Хитой стратегиясини жуда соддалаштириб юборадими?

— Ҳа, Хитой бу муносабатларни айнан шундай баҳолайди. Менимча, Россия ва Хитой муносабатлари умуман олганда, яхши бўлмаса ҳам, нормал бўлишга маҳкум. Хитой ва Россиянинг ҳар қандай раҳбарияти, у қандай бўлмасин, камида нормал муносабатлар кўринишини сақлаб қолади. Чунки қуруқликдаги чегаранинг улкан узунлиги ва иқтисодиётларнинг ўзаро тўлдирувчилиги ёмон муносабатларга ҳеч қандай имкон қолдирмайди. Акс ҳолда, ҳеч бўлмаганда мудофаага жуда кўп маблағ сарфлашга тўғри келарди. Ҳозир Россия-Хитой чегараси амалда бўш. На Россия, на Хитой бунга пул сарфламайди ва ресурсларини бошқа ишларга йўналтириши мумкин.

АҚШга нисбатан Хитой риторикаси эса — келинг, шундай дейлик — мақсадли аудиторияга қараб бир вақтнинг ўзида ҳам ижобий, ҳам салбий. Агар Хитой глобал Жануб мамлакатларига мурожаат қилса, у АҚШни қоидаларни бузадиган нотинч ўйинчи деб атайди. Хитойнинг ўзида эса пропаганда керакли тарзда олиб борилмоқда. Бир куни АҚШ энг ёвуз душман, иккинчи куни эса энг яхши дўст деб айтилиши мумкин. Қандай керак бўлса, шундай дейишади. Масалан, ҳозирги вақтда Хитой оммавий дипломатияси АҚШга нисбатан кўпроқ ижобий ёндашмоқда. ОАВ майдонида бир неча йил аввал бўлгани каби жуда кескин баёнотларга йўл қўйган «бўри-дипломатлар» ҳозир йўқ.