Катта спортнинг ўзига хос бир жиҳати бор. Барчамиз ғолибларни яхши кўрамиз. Айниқса, аллақачон машҳур бўлиб улгурган, катта унвонларга эга бўлган, нуфузли мукофотларни қўлга киритган ва газеталарнинг биринчи саҳифаларидан жой олган спортчиларни. Шахмат ҳам бундан мустасно эмас.
Машҳур гроссмейстер навбатдаги ғалабани қўлга киритиши билан бу ҳақда ахборот агентликлари, газеталар, телевидение ва кўплаб интернет нашрлари хабар беради. Партиялар таҳлил қилинади, кутилмаган юришлар муҳокама этилади, рейтинг очколари ҳисобланади, прогнозлар тузилади. Бу тўғри. Шахматчиларимизнинг халқаро майдондаги ғалабалари эътибор ва ҳурматга лойиқ.
Бироқ ҳамкасбларим, спорт шарҳловчилари ва тегишли ташкилотлар раҳбарларига бир савол бермоқчиман: чемпионлар қаердан пайдо бўлади? Улар гроссмейстер унвони билан туғиладими? — Албатта, йўқ.
Уларнинг ҳар бири қачондир илк бор шахмат тахтаси олдига ўтирган, ладья билан филнинг фарқини ўрганган, шоҳни ҳимоя қилишни билган ва мустақил равишда ютган биринчи партиясидан қувонган. Бўлажак ғалабаларнинг асоси айнан ўша пайтда, болалик даврида қўйилган. Шунинг учун катта спорт эътиборимизнинг барчасини эгаллаб, кичик спортчилар кўпинча янгиликлар лентасидаги бир неча қатор хабар билан чекланиб қолаётганини адолатсизлик деб ҳисоблайман.
Ваҳоланки, баъзан ана шу қисқа хабарлар ортида анча кўпроқ эътиборга лойиқ ҳикоялар яширинган бўлади. Шундай воқеалардан бири ҳақида сўз юритмоқчиман.
Ҳафта бошида Тожикистон пойтахти Душанбе шаҳрида «Тожикистон Республикаси Президенти кубоги» II халқаро шахмат турнири бўлиб ўтди. Унда самарқандлик тўққиз ёшли шахматчи Аминабону Зоҳирова ҳам иштирок этди.
Тўққиз ёш! Бу ёшда кўплаб болалар ҳали мактаб интизомига ўрганаётган, уй вазифаларини мустақил бажаришни ўрганаётган ва бир машғулотга узоқ вақт диққатини қаратишда қийналаётган бўлади. Бу қизалоқ эса аллақачон халқаро шахмат мусобақаларида Ўзбекистон номидан иштирок этмоқда.
Қолаверса, у шунчаки қатнашибгина қолмай, натижаларга ҳам эришмоқда. Душанбе шаҳрида Аминабону рейтинги 2200 дан паст бўлган шахматчилар учун мўлжалланган B рейтинги гуруҳида иштирок этди. Мусобақа тўққиз турдан иборат Швейцария тизимида ўтказилди. Рақиблар турлича бўлиб, улар орасида Аминабонудан анча катта ва тажрибалилари ҳам бор эди.
Турнир якунларига кўра, самарқандлик шахматчи тўққиз имкониятдан беш очко тўплаб, 10 ёшгача бўлган қизлар орасида энг яхши натижани кўрсатди. Унинг Халқаро шахмат федерацияси (FIDE) бўйича дастлабки рейтинги 1584 очкони ташкил этган бўлса, турнирдаги перформанси 1782 га етди.
Шахматдан узоқ бўлганлар учун изоҳлаб ўтсам: перформанс — шахматчининг муайян мусобақадаги натижалари ва рақибларининг кучини ҳисобга олган ҳолда намоён этган ўйин даражасини ифодаловчи кўрсаткич.
Бошқача айтганда, Аминабону ушбу турнирда ўзининг дастлабки рейтинг кўрсаткичидан анча юқори даражадаги ўйинни намойиш этди. Муваффақиятли иштироки учун у махсус кубок, «10 ёшгача бўлган қизлар орасида энг яхши натижа» номинацияси бўйича диплом ҳамда 200 доллар пул мукофоти билан тақдирланди.
Албатта, 200 долларни катта сумма деб бўлмайди. Айниқса, профессионал спорт мезонлари билан ўлчаганда.
Бироқ бу ерда гап пул ҳақида эмас. Гап эътироф ҳақида кетмоқда. Самарқандлик тўққиз ёшли қиз халқаро мусобақада муносиб иштирок этиб, мукофот билан ватанга қайтгани ҳақида. Айтганча, бу унинг илк муваффақияти эмас.
Жорий йилнинг октябрь ойида Аминабону Испанияда бўлиб ўтган болалар ва ўсмирлар ўртасидаги шахмат бўйича жаҳон чемпионатида Ўзбекистон терма жамоаси таркибида иштирок этди. Унда 9 ёшгача бўлган қизлар орасида бешинчи ўринни эгаллади.
Аминабону Зоҳирова
Жаҳон чемпионатида бешинчи ўрин! Кимдир буни якуний баённомадаги оддий бир қатор деб ҳисоблаши мумкин. Аммо натижага бошқа томондан ҳам қарайлик. Тўққиз ёшли бола турли мамлакатлардан келган энг кучли ёш шахматчилар иштирок этадиган мусобақага боради. Бу ерда фақат ўйин қоидаларини билиш ёки чиройли комбинациялар тузишнинг ўзи етарли эмас. Бунинг учун вазминлик, сабр-тоқат, диққатни жамлаш, мустақил қарор қабул қилиш ва улар учун масъулиятни ўз зиммасига олиш қобилияти зарур.
Энг муҳими, нафақат ғалаба қозонишни, балки мағлубиятни ҳам муносиб қабул қилишни ўрганиш керак. Менимча, бу айниқса муҳим. Чунки шахматда ҳам, ҳаётда ҳам тўғри ҳисобланган ҳар бир юриш кутилган натижага олиб келавермайди. Баъзан чекиниш, ҳимояланиш, хатони тан олишга тўғри келади. Муваффақиятсизликдан кейин эса яна шахмат тахтаси олдига қайтиш керак.
Бежизга шахматни тафаккур мактаби деб аташмайди. Мен эса бу таърифга яна бир жиҳатни қўшган бўлардим: шахмат — характер мактаби ҳамдир.
Шунинг учун Аминабонунунг бир ойга етмай икки марта халқаро мусобақада эътиборга молик натижа кўрсатгани алоҳида аҳамиятга эга. Бугун у Душанбе турнирида ўз ёш тоифасидаги қизлар орасида энг яхши натижани қайд этди. Бир ой олдин эса Испаниядаги жаҳон чемпионатида бешинчи бўлди. Эртага уни қандай натижалар кутмоқда?
Албатта, тўққиз ёшли боланинг спортдаги келажагини олдиндан башорат қилиш тўғри эмас. Ҳар бир иқтидорли ёш шахматчи ҳам гроссмейстер бўлиб етишмайди. Эрта ёшдаги ҳар бир ғалаба ҳам келажакда чемпионлик унвонларини кафолатламайди.
Бироқ бошқа бир нарса аниқ: олдимизда халқаро майдонда муносиб иштирок эта олишини аллақачон исботлаган қизалоқ бор. Унинг муваффақияти нафақат табрикларга, балки келгусидаги ривожланиши учун зарур шароитларга ҳам эътибор қаратишга арзийди.
Унинг мураббийи ким? Машғулотлар қандай ташкил этилган? Оиласига мусобақаларга бориш харажатларини қоплашда ким ёрдам бермоқда? Ёш шахматчининг кучлироқ рақиблар билан ўйнаши учун қандай имкониятлар мавжуд?
Мен бу саволларни бежиз бермаяпман. Чунки ҳар бир боланинг ғалабаси ортида, одатда, катта меҳнат туради. Бу — боланинг ўзи, ота-онаси, мураббийлари ва унинг қобилиятини ривожлантиришга ёрдам бераётган инсонларнинг меҳнати. Афсуски, биз бу инсонларни ғолиблар ҳақида гапирганимизга қараганда анча кам эслаймиз. Ваҳоланки, уларнинг сабри, вақти ва кундалик саъй-ҳаракатларисиз кўплаб спорт истеъдодлари кашф этилмай қолиши мумкин эди.
Айниқса, боланинг қобилияти эндигина намоён бўла бошлаётган даврни бой бермаслик жуда муҳим.
Қизалоқни муваффақиятли иштироки учун мақташ, унга диплом топшириш, ёнида суратга тушиш ва табрик эълон қилиш — бир масала. Унинг бир йилдан кейин ҳам, беш йилдан кейин ҳам маҳоратини ошириши учун зарур шароитларни яратиш эса мутлақо бошқа масала. Тан олиш керакки, иккинчиси биринчисидан анча муҳим.
Бу воқеада мен учун яна бир ёқимли жиҳат бор. Аминабону Самарқанддан. Кўп асрлар давомида илм-фан, таълим, маданият, зукко ва истеъдодли инсонлари билан машҳур бўлган шаҳардан.
Албатта, шаҳарнинг қадимий тарихи шахмат тахтаси олдидаги ғалабани ўз-ўзидан кафолатламайди. Бироқ бугун ҳам Самарқандда ўз шаҳри ва Ватанини халқаро интеллектуал мусобақаларда муносиб намоён эта оладиган болалар улғаяётганини англаш қувонарли.
Уларнинг исмлари нафақат тор доирадаги мутахассисларга, балки кенг жамоатчиликка ҳам таниш бўлиши керак. Менимча, спорт журналистикамиз айнан шундай болалар ҳақида кўпроқ ҳикоя қилиши лозим. Бунда фақат эгалланган ўринлар, тўпланган очколар ва олинган мукофотларни санаб ўтиш билан чекланмаслик керак.
Ахир боланинг шахматга қандай кириб келгани, унинг қобилиятини ким пайқагани, машғулотларга қанча вақт ажратиши, шахматдан ташқари нималарга қизиқиши ва нималарни орзу қилиши ҳам жуда қизиқ.
Эҳтимол, бундай ҳикоялар бошқа ўғил-қизларга ҳам илҳом бағишлар. Уларнинг ота-оналарини эса ўз фарзандларининг қобилиятларига диққат биланроқ назар ташлашга ундар. Чунки ҳар бир истеъдод ҳам дарҳол намоён бўлавермайди.
Бир бола мусиқани, бошқаси математикани, яна бири расм чизишни, тўртинчиси эса шахматни яхши кўради. Муҳими, бу мойилликни ўз вақтида пайқаш, уни қўллаб-қувватлаш ва энг асосийси, боланинг қизиқишини оғир мажбуриятга айлантирмасликдир. Бола, аввало, ўзи севган машғулотидан завқ олиши керак. Шунда натижалар ҳам ўзини куттириб қўймаслиги мумкин.
Аминабону Зоҳирова атиги тўққиз ёшда. Уни олдинда бутун бир ҳаёт кутмоқда. Янги турнирлар, ғалабалар ва эҳтимол, мағлубиятлар ҳам бўлади. Ундан кучлироқ рақиблар, мураккаб партиялар ва қийин қарорлар ҳам учрайди.
Аммо у бугуннинг ўзидаёқ ўз манзилига айтилган самимий сўзларга муносиб бўлди. Бу сўзлар фақат навбатдаги спорт муваффақияти муносабати билан билдирилган табриклар бўлиб қолмаслигини истардим. Унинг ёнида ўз вақтида қўллаб-қувватлайдиган, маслаҳат берадиган, ёрдам кўрсатадиган ва шу билан бирга энг муҳим нарса — бахтли болалигидан маҳрум этмайдиган инсонлар доимо бўлишини хоҳлайман.
Чунки шахматдаги ғалабалар, қанчалик нуфузли бўлмасин, бола қадрини белгилайдиган ягона мезонга айланмаслиги керак.
Энди бир лаҳза бошқа манзарани тасаввур қилайлик. Йиллар ўтади. Эҳтимол, Аминабону Зоҳированинг номи энг йирик халқаро мусобақаларда янграйди. Балки у шахматда юксак чўққиларни забт этар ёки ҳаётда бошқа йўлни танлар. Буни ҳозир ҳеч ким билмайди.
Аммо бир нарса аллақачон содир бўлди. Самарқандлик тўққиз ёшли қиз халқаро шахмат майдонида ўзини намоён эта олди.
Агар бир кун келиб унинг номи машҳур шахматчилар қаторида тилга олинса, 2026 йил ноябрь ойини, Тожикистон Республикаси пойтахти Душанбе шаҳрини, ўтказилган тўққизта партияни ва 10 ёшгача бўлган қизлар орасида энг яхши натижа учун берилган кичик кубокни эслаш ёмон бўлмасди.
Ахир катта ғалабалар камдан-кам ҳолларда карнай-сурнайлар, телевизион камералар ва минглаб мухлисларнинг қарсаклари билан бошланади. Кўпинча улар сукунатда бошланади. Оддий шахмат тахтаси, ўн олтита оқ ва ўн олтита қора дона, илк мустақил юриш ва албатта, чемпион бўлишни орзу қилган болалик орзуси билан.
Омад сенга ёр бўлсин, Аминабону! Олдинда сени кўплаб қизиқарли партиялар, муносиб рақиблар ва чиройли ғалабалар кутсин. Энг муҳими, шахмат доимо сенинг севимли машғулотинг бўлиб қолсин!
Раҳимжон СУЛТОНОВ
© Yangiliklar24 . All Rights Reserved.