Ялта конференцияси 1945 йил 4−11 февраль кунлари Қримда, фашистлар Германияси капитуляциясидан уч ой олдин бўлиб ўтган. Унда СССР раҳбари Иосиф Сталин, АҚШ президенти Франклин Рузвельт ва Буюк Британия бош вазири Уинстон Черчилль Европанинг урушдан кейинги тузилишини муҳокама қилган. Халқаро муносабатлар тадқиқотларида «Ялта» йирик давлатлар бошқа мамлакатлар тақдирини уларнинг иштирокисиз ҳал қиладиган таъсир доираларини тақсимлаш рамзига айланган.
Мен учрашувдан олдин ҳам Ялта билан таққослашга анча шубҳа билан қараганман. Қолаверса, қизиқ жиҳати шундаки, «Ялта 2.0» атамасини Россия расмийларидан кўра ғарблик, энг аввало, европалик таҳлилчилар анча фаолроқ ишлатди. Путин, Песков ва Ушаков бу иборадан қочишни маъқул кўрди.
Москва учун дунёни янгидан тақсимлаш бўйича келишиб олишдан кўра, Россия ҳамон халқаро сиёсат тақдирини муҳокама қилишга қодир бўлган буюк давлатлар учлигига киришини намойиш этиш муҳимроқ эди. Ва шу маънода уч етакчининг суратининг ўзиёқ Кремль учун маълум бир дипломатик натижага айланди.

Аммо декларация мазмунига қарайдиган бўлсак, у ерда 1945 йилги Ялта келишувларига ўхшаш ҳеч нарсани кўрмаймиз. Унда на таъсир доиралари ҳақида келишувлар, на Украина бўйича аниқ қарорлар ва на халқаро хавфсизликнинг янги архитектураси бор. Шунинг учун мен янги Ялтадан кўра кўпроқ кўп қутблиликнинг рамзий намойиши содир бўлди, деган бўлардим.
Темур Умаров, Берлиндаги Карнеги маркази эксперти:
Биз «Ялта 2.0»ни кўрмадик, чунки ушбу саммитдан сўнг дунё тартиби қандайдир тарзда ўзгарди, деб ҳисоблашга ҳеч қандай асос пайдо бўлмагани аниқ. Шэньчжэнда учрашган уч давлат ушбу тартибни ўзгартириш бўйича зиммаларига қўшимча мажбуриятлар олмади. Шунга мос равишда, мажбуриятлар йўқ жойда реал ўзгаришлар ҳам бўлмайди.
Шу сабабли Ялта билан таққослаш — жараён тасвирига янада ҳиссий тус бериш мақсадида мурожаат қилинадиган журналистик ва сиёсий қолип, деб тўлиқ ишонч билан айтиш мумкин.
Мен иккита қоидага эътибор қаратган бўлардим.
Биринчиси — ядровий хавфсизлик. Ушбу учрашувнинг бутун тарихи айнан Американинг қуролланиш устидан назорат бўйича уч томонлама музокаралар ўтказиш таклифидан бошланган эди. Шунинг учун мавзунинг якуний ҳужжатда сақланиб қолгани муҳим. Бироқ ҳозирча гап анча умумий тамойиллар ҳақида кетмоқда. Арсеналларни қисқартириш, текшириш механизмлари ёки аниқ мажбуриятлар бўйича келишувлар йўқ. Шу боис бу ерда декларация мазмунидан кўра, унинг ортидан реал музокаралар бошланиш-бошланмаслиги муҳимроқдир.

Иккинчиси — Халқаро жиноят суди (ХЖС) тўғрисидаги қоида. У халқаро юрисдикция ва унинг қўлланиши борасидаги кенгроқ келишмовчиликларни акс эттириши билан қизиқ. Айниқса, Владимир Путинга нисбатан ХЖС ордери амал қилаётганини ҳисобга олганда. Таҳлилчиларнинг ҳеч бири бундай қоидани кутмаган эди. Бу ҳақиқатан ҳам глобал бошқарув тизимига қарши чақириқдир.
Темур Умаров:
Мен ушбу декларацияда узоқ муддатли оқибатларга эга ҳеч нарса йўқ деган бўлардим. Аммо бирор нарсани танлаш керак бўлса, Халқаро жиноят суди ҳақидаги бандда тўхталаман. Уч давлат раҳбарлари халқаро ҳуқуқдаги тенг ҳуқуқлиликдан воз кечаётганини англатмоқда.
Шу тариқа, улар жаҳон сиёсатида ҳамма учун ягона ҳуқуқ эмас, балки кучлининг ҳуқуқи устунлик қилишини айтмоқда. Менимча, бу кириб келаётган глобал тартибдаги ўзига хос янги самимийликдир. Илгари миллий ҳуқуқлардан устун турадиган ва унинг олдида ҳамма тенг бўлган халқаро ҳуқуқ ҳақиқатан ҳам мавжуддек ўзини кўрсатиб, бу ҳақда очиқ гапиришдан уялишарди. Энди эса йирик давлатлар бундай эмаслигини тўғридан тўғри айтмоқда.
Менимча, бу — тўлиқ кутилган натижа. Учрашувнинг уч иштирокчиси манфаатлари ҳаддан ташқари фарқли. Россия ўзининг буюк давлат мақомини тасдиқлашга интилди. АҚШ аниқ масалалардан, энг аввало, ядровий назоратдан манфаатдор эди. Хитой эса сиёсий мажбуриятлардан, айниқса, Украина бўйича мажбуриятлардан қочишни ва барча томонлар билан ҳамкорлик қилиш имкониятини сақлаб қолишни истади. Шунинг учун декларация максимал даражада умумий бўлиб чиқди — шундай ҳужжатки, учала томон ҳам ўз сиёсатини жиддий ўзгартирмасдан туриб унинг остига имзо чекиши мумкин эди.
Мен буни катта ютуқ деб атамаган бўлардим. Аммо учрашув бутунлай бемаъно ҳам бўлмади. Уч етакчи музокараларининг ўзи рамзий аҳамиятга эга. Бошқа масала шундаки, рамзий натижаларни амалий натижалар билан адаштирмаслик керак. Ҳозирча биз на халқаро инқирозларнинг тартибга солинишини, на эълон қилинган тамойилларнинг аксариятини амалга оширишнинг аниқ механизмларини кўряпмиз. Бироқ бу шунчаки биринчи учрашув бўлиб қолиш имконияти бор. Энди Трампга АҚШда худди шундай саммит ўтказишга нима тўсқинлик қилади?
Темур Умаров:
Мен ушбу декларацияни глобал тартибдаги инқирознинг исботи сифатида баҳолайман: бугунги кунда АҚШ, Хитой ва Россия келишиб олиши мумкин бўлган максимум нарса — моҳиятан ҳеч нарсани англатмайдиган жуда базавий, расмий ва юзаки баёнотлардир. Бу худди ўт яшил, осмон эса мовий дейиш билан баробар… Менимча, бу ҳозир биз яшаётган дунёнинг асосий тавсифидир. Мазкур декларация эса бунинг навбатдаги исботидир.
Менимча, Хитой дипломатияси бу вазифани анча муваффақиятли уддалади. Бу ерда аввал алоҳида икки томонлама музокаралар — Россия ва Хитой, Хитой ва АҚШ, АҚШ ва Россия ўртасидаги музокаралар ўтказилгани муҳим. Бу энг нозик масалаларни олдиндан муҳокама қилиш ва уч томонлама учрашувдаги нохуш кутилмаган ҳолатлар эҳтимолини камайтириш имконини берди.

Натижада Си Цзиньпин ўзини хонадаги ягона катта одам — ҳамма билан гаплашишга ва халқаро мулоқотни қўллаб-қувватлашга тайёр масъулиятли сиёсатчи сифатида кўрсата олди. Айнан шу нарса, менимча, Хитойнинг асосий сиёсий ютуғи бўлди.
Аниқ келишувлар нуқтаи назаридан эса икки томонлама музокаралар ҳақиқатан ҳам каттароқ қизиқиш уйғотади. Айниқса, АҚШ ва ХХР ўртасидаги музокаралар, чунки улар ўртасида муаммолар жуда кўп, жумладан, савдо уруши ҳам бор.
Темур Умаров:
Ҳақиқатан ҳам, икки томонлама музокаралар самаралироқ бўлди. Айниқса, Путин Трамп билан яккама-якка суҳбатлашишга эришгани ва Украинадаги уруш контекстида ўзи учун муҳим бўлган жиҳатларни муҳокама қилиб олганини ҳисобга олсак. Трамп ортга қайтаётиб, европалик етакчиларга қўнғироқ қилгани ва уларга шартли равишда Зеленскийга босим ўтказишни айтгани — Путин учун яхши натижа бўлиб, у айнан шунга эришишни истаган эди. Унинг нуқтаи назаридан, бу, албатта, самарали учрашув.

Хитой-Америка икки томонлама музокаралари ҳақида эса бундай деб бўлмайди, чунки у ерда томонлар энг муҳим масалаларни четлаб ўтишди. Ҳозирги энг муҳим масала эса — NVIDIA билан боғлиқ можаро. Хитой қўлга киритиш имконсиз бўлган чипларга ўзига хос йўл билан эга бўлган вазиятда томонлар қандай ҳаракат қилиши ҳозирча тушунарсиз. Аммо на Вашингтон ва на Пекин вазиятни кескинлаштиришни хоҳламади ва ҳозирча ўз муносабатларининг ҳеч бир томон статус-квони ўзгартириш чораларини кўришга тайёр бўлмаган нуқтасида қолишга ҳаракат қилмоқда.
Менимча, бу ерда учрашувлар форматининг ўзини ва реал уч томонлама ҳамкорлик имкониятини бир-биридан ажратиб олиш муҳим. Бундай учрашувни, албатта, такрорлаш мумкин. Қолаверса, Россия форматнинг давом этишидан манфаатдор бўлиши эҳтимоли юқори, чунки бу Москвага дунёнинг учта етакчи давлатидан бири сифатидаги мақомини намойиш этиш имконини беради.
Бироқ мен Хитой, Россия ва АҚШ халқаро инқирозларни биргаликда бошқарадиган барқарор механизм пайдо бўлишини кутиш учун асос кўрмаяпман. Шунинг учун форматнинг келажаги, менимча, музокаралар учун аниқ мавзулар мавжудлигига боғлиқ. Масалан, ядровий хавфсизлик ҳақиқатан ҳам шундай мавзуга айланиши мумкин.
Темур Умаров:
Мен уч томонлама формат пайдо бўлди деб гапириш мумкин деб ўйламайман. У айнан қандайдир форматга айланади деб ҳисобламайман. Ҳозирча менга учрашув бир марталик бўлгандек ва қандайдир барқарор институтга айланмайдигандек туйилмоқда.
© Yangiliklar24 . All Rights Reserved.