Ҳокимиятдаги бизнесмен: Чехия бош вазири Андрей Бабишнинг сиёсий портрети
Gazeta Чехия ҳукумат раҳбарининг портретини тайёрлади. У Чехословакия Коммунистик партияси аъзосидан йирик бизнесменгача бўлган йўлни босиб ўтиб, Чехия Республикаси бош вазири лавозимини иккинчи бор эгаллаган.
Андрей Бабиш Братиславада туғилган. Унинг отаси Штефан Бабиш дипломат бўлиб, Чехословакиянинг Швейцария ва Франциядаги ваколатхоналарида, шунингдек, халқаро ташкилотларда ишлаган. Шу сабабли Бабиш болалигини хорижда ўтказган.
1978 йилда у Братиславада Иқтисодиёт университетининг халқаро савдо факультетини аъло баҳолар билан тамомлаб, халқаро савдо йўналишига ихтисослашган. Бу эса унинг кейинги фаолияти учун асос бўлган.
Карьера: ташқи савдодан бизнес империясигача
Бабиш 1980 йилда Чехословакия Коммунистик партиясига аъзо бўлган. Бу даврда у ташқи савдо тизимида ишлаб, халқаро иқтисодий фаолият билан боғлиқ лавозимларда, жумладан хорижда ҳам фаолият юритган. Хусусан, 1985 йилда у Марокашга хизмат сафарига юборилиб, у ерда бир вақтнинг ўзида Словакиянинг 15 та кимё корхонасига вакиллик қилган.
Унинг таржимаи ҳолида Чехословакия давлат хавфсизлик хизмати (StB) билан алоқалар ҳақида айбловлар ҳам бор, бироқ у буни рад этади. Бу масала суд ва сиёсий баҳслар мавзуси бўлиб қолмоқда. Сиёсатчининг ўзи айтишича, 1980 йилда StB офицери у билан ҳақиқатан суҳбат ўтказган, аммо бу Суриядан фосфат етказиб бериш битимларидан бири билан боғлиқ бўлган. Унинг сўзларига кўра, ўша пайтда дипломатлар фаолияти устидан махсус хизматлар назорати одатий ҳол бўлган.
Социалистик тизим парчаланганидан сўнг Бабиш хусусий секторга ўтиб, Agrofert холдингига асос солган. Бу Чехиядаги энг йирик конгломератлардан бири бўлиб, қишлоқ хўжалиги, озиқ-овқат ва кимё саноати, ўрмон хўжалиги ва логистика соҳаларида 250 дан ортиқ компанияни бирлаштиради. Компаниянинг бош қароргоҳи Прагада жойлашган бўлиб, у Европада азот ўғитлари ишлаб чиқарувчилар орасида иккинчи ўринни эгаллайди ҳамда Марказий Европадаги етакчи агросаноат холдингларидан бири ҳисобланади.
Бабиш 2014 йилгача Agrofert раҳбари бўлган ва 2017 йил февралгача унинг эгаси сифатида қолган. Кейинчалик у концерннинг 100 фоиз акциясини иккита траст фондига ўтказиб, уларнинг асосчиси ва бенефициарига айланган. Бу уни минтақадаги энг бой инсонлардан бирига айлантирган.
Сиёсий фаолият ва таъсирнинг ўсиши
2011 йилда Бабиш ANO («Норози фуқаролар ҳаракати»)ни тузиб, коррупцияга ва тизимга қарши шиорлар билан сиёсатга кириб келган. Унинг асосий ғояси — давлатни самарали компания каби бошқариш кераклиги эди.
ANO партияси, номи чех тилидаги «ҳа» сўзига ҳамоҳанг бўлган ҳолда, коррупцияга қарши кураш ва бошқарув самарадорлигини «қуйидан» оширишга қаратилган протест ҳаракати сифатида ташкил этилган. Партия марказчи позицияни эгаллаб, иқтисодий либерализм элементларини пенсия ва талабалар учун бепул транспорт каби ижтимоий шиорлар билан уйғунлаштиради.
2013 йилдаёқ ҳаракат парламентга кирган, Бабиш эса 2014−2017 йилларда молия вазири лавозимида ишлаган. 2016 йилда Emerging Markets журнали уни ривожланаётган Европа мамлакатлари орасида энг яхши молия вазири деб топган.
2017 йил октябрь ойидаги парламент сайловларида ANO партияси 29,6 фоиз овоз тўплаб ғалаба қозонди. Шу йили Андрей Бабиш илк бор бош вазир лавозимини эгаллади. Бироқ ANO ва партиясизлардан ташкил топган ҳукумат ишонч вотумини ололмади. У фақат 2018 йил июнда Чехия социал-демократик партияси қўлловига эришгач, ҳукуматни шакллантиришга муваффақ бўлди.
2021 йил октябрь ойида ANO партияси Петр Фиала бошчилигидаги «Бирга» номли ўнг-марказчи коалицияга (27,12% га қарши 27,79%) ютқазди. 11 ноябрь куни Бабиш истеъфо берди.
Бош вазирликдан кетгач, Бабиш 2017 йилгача ўзи эгалик қилган Agrofert компаниясига яна раҳбар бўлди.
2025 йилда ҳокимиятга қайтган Бабиш яна ҳукумат раҳбари бўлиб, Чехиянинг асосий сиёсатчиларидан бири сифатида мавқеини мустаҳкамлади. Шу йили партия парламент сайловларида 34,7 фоиз овоз тўплаб ғолиб бўлди ва парламентда 80 та ўринни қўлга киритди.
Сиёсий қарашлари
Андрей Бабишнинг сиёсий йўналиши одатда аниқ идеологик боғланишга эга бўлмаган прагматик популизм сифатида тавсифланади. У анъанавий «ўнг — чап» бўлинишидан кўра, давлатда «тартиб ўрната оладиган» самарали бошқарувчи образига таянади. Унинг риторикасида асосий ўринни анъанавий сиёсий элиталарни танқид қилиш эгаллайди. Бабиш уларни мунтазам равишда коррупция ва самарасизликда айблаб, ўзини «тизимдан ташқари» сиёсатчи сифатида кўрсатади.
Унинг дастури бир неча йўналишларни бирлаштиради. Хусусан, иқтисодиётда у солиқларни (жумладан бизнес учун) камайтириш, бир вақтнинг ўзида уларни йиғиш устидан назоратни кучайтириш тарафдори. Ижтимоий соҳада эса пенсионерлар ва уй хўжаликларини қўллаб-қувватлаш, жумладан пенсия ёшининг ошишини чеклаш каби чораларни илгари суради. Ноқонуний миграцияга қарши қатъий позицияда бўлиб, энергетик мустақилликни таъминлаш, жумладан атом энергетикасини ривожлантириш (Темелин ва «Дуковани» АЭСлари) тарафдори.
Умуман олганда, унинг ёндашуви кескин сиёсий риторика ва амалий иқтисодий қарорлар уйғунлигидан иборат. Бу эса унга бизнес ва ижтимоий ҳимояга муҳтож қатламлар каби турли сайловчилар гуруҳларига мурожаат қилиш имконини беради. Шу боис, унинг модели кўпинча давлат бошқарувига бизнес мантиғини татбиқ этишга уриниш сифатида баҳоланади.
Ташқи сиёсат: прагматизм ва мувозанат
Бабиш Чехиянинг Европа Иттифоқидаги аъзолигини қўллаб-қувватлайди, бироқ Брюсселнинг айрим ташаббусларига қўшилмайди. Хусусан, партиянинг сайловолди дастурида Европа Иттифоқи Кенгашида қарорлар қабул қилишда якдиллик тамойилини бекор қилишга уринишларга қарши чиқиш зарурлиги таъкидланган. Шунингдек, ANO ЕИнинг миграция сиёсатини фаол танқид қилади ва «яшил» энергетикага ўтишни бекор қилишга ваъда беради.
Партия мамлакатнинг НАТОдаги иштирокини ва иттифоқчилик мажбуриятларини қўллаб-қувватлайди. ANO вакиллари НАТОга аъзолик ва трансатлантик ҳамкорликни республика хавфсизлигининг асоси деб баҳолайди. Шу билан бирга, мудофаа харажатлари «оқилона» бўлиши кераклигини таъкидлаб, АҚШдан F — 35 қирувчи самолётларини харид қилиш каби қиммат дастурларни қайта кўриб чиқишни ваъда қилади. «Биз самарали бўлган ва ҳақиқатан мудофаа салоҳиятимизни кучайтирадиган сармояларга эътибор қаратамиз», — дейилади партия манифестида.
2022 йилдан кейин унинг Украина масаласи бўйича позицияси эҳтиёткор бўлиб қолмоқда: у дипломатик ечимлар, «Европада уруш хавфини бартараф қилиш» тарафдори ва зиддиятнинг иқтисодий оқибатларига эътибор қаратади.
2025 йилги сайлов кампанияси чоғида Бабиш Украина масаласида нисбатан қатъийроқ позиция билдириб, Киевга кенг кўламли ҳарбий ёрдамни танқид қилди, ички иқтисодий муаммоларга эътибор қаратди ва дипломатик ечимларни, шу жумладан, зиддиятни тўхтатиш ҳақидаги музокараларни устувор деб ҳисоблади.
Ҳокимиятга қайтгач, унинг риторикаси анча юмшади. У дипломатия зарурлиги ҳақидаги тезисларидан воз кечмаган ҳолда, умумевропа ёндашувига мослашди: мамлакатнинг хавфсизлик бўйича мажбуриятларини тасдиқлади, Украинага кўмак форматларини қайта кўриб чиқмади ва ёрдамдан тўлиқ воз кечиш ҳақида кескин баёнотлардан тийилди. Шу тариқа, унинг позицияси сайловолди даврдаги камроқ аралашувга қаратилган ёндашувдан иттифоқчиларни қўллаб-қувватлашни ички кун тартибини инобатга олган ҳолда уйғунлаштирувчи мувозанатли курсга трансформация қилинди.
2025 йилда ҳокимиятга қайтганидан сўнг Бабиш Россия ва Хитойга нисбатан эҳтиёткор ташқи сиёсат юритмоқда. У иттифоқчилар билан мувофиқлашувга таянади ва ички иқтисодиёт учун харажатларни камайтиришга урғу беради.
Хусусан, Россияга нисбатан сиёсат умумевропа йўналиши доирасида қолмоқда. Чехия санкциялар сиёсатида иштирок этишда ва Украина бўйича ЕИ ҳамда НАТО қарорларини қўллаб-қувватлашда давом этмоқда. Шу билан бирга, Бабиш ҳукумати ташқи сиёсий ташаббуслар билан боғлиқ харажатлар устидан қатъий назорат ўрнатиш ва молиявий мажбуриятларни чеклашга алоҳида эътибор қаратмоқда. Умумий ёндашувни иттифоқчилик садоқати ва бюджет прагматизми уйғунлиги сифатида баҳолаш мумкин.
Хитойга нисбатан сиёсат асосан иқтисодий хусусиятга эга. Пекин муҳим савдо ҳамкори сифатида кўрилади, бироқ Чехия «de-risking» — яъни сезгир соҳаларда қарамликни камайтириш, бир вақтнинг ўзида иқтисодий алоқаларни сақлаб қолиш стратегиясига амал қилмоқда.
Умуман олганда, Бабишнинг ташқи сиёсий курси иқтисодий прагматизм ва Ғарб билан мувофиқлашув ўртасидаги мувозанатга асосланади. Бу йўналиш стратегик иттифоқларда кескин ўзгаришларни назарда тутмайди, аммо миллий манфаатларга ва давлат мажбуриятлари устидан назоратни кучайтиришга қатъийроқ урғу беради.
Қизиқарли фактлар
Сиёсатчи француз, немис, инглиз ва рус тилларини билади.
Forbes журнали маълумотларига кўра, 2025 йил декабрь ҳолатига Андрей Бабишнинг бойлиги 4,3 млрд долларга баҳоланган.
2021 йил июль ойида, парламент сайловлари арафасида, Бабиш «Улашинг, тақиқланмасидан олдин!» номли китобини тақдим этган. Китоб сайловолди нашри сифатида тақдим этилган бўлиб, унда Чехия Республикасини ривожлантириш, COVID — 19 пандемиясидан кейин тиклаш бўйича қарашлари, шунингдек мухолифат танқиди акс этган.