Маъмурий ислоҳот 2.0 — ихчам ҳукумат лойиҳаси
Ислоҳот муваффақиятли кечди, бироқ унинг кўлами ва бошланиш суръати туфайли қўшимча тузатишларнинг бир қисми бевосита амалга ошириш жараёнида юз берди: фармон (ПФ — 269) эълон қилинганидан кейин қайта ташкил этиш бошланишигача тахминан бир ҳафта вақт ўтди. Амалиётда қўллаш бўйича тажриба орттириб борилгани сари органлар рўйхати ва бўлинмаларга қўйиладиган талабларни белгиловчи фармонга уч йил ичида 60 марта ўзгартириш киритишга тўғри келди.
2023 йилдан янги тенденция пайдо бўлди: реестрдаги органларнинг умумий сони деярли ўзгармаган ҳолда, мустақил органлар сони ўса бошлади. Уларнинг сони 2023 йил январида 26 тани ташкил этган бўлса, 2026 йил апрелига келиб 42 тага етди.
Бу шуни англатадики, ислоҳотни давом эттиришнинг асосий масаласи органлар сонини шунчаки қисқартиришда эмас, балки тизим нима учун яна мустақил қарор қабул қилувчи марказларни ярата бошлаётгани ва қайта бўлиниш механизмининг ўзидан қандай халос бўлиш кераклигида.
Эксперт Беҳзодхон Алихонов маъмурий ислоҳотнинг навбатдаги босқичини таклиф этмоқда: 22 та кенгайтирилган давлат органидан иборат матрица, ихчам ҳукумат аппарати, вазирликлардаги ички иерархияни 15 поғонадан 9 поғонагача қисқартириш ҳамда парчаланишнинг олдини олувчи қонуний механизмлар.
1. Такрорий парчаланиш анатомияси
2023−2026 йилларда 16 та республика даражасидаги давлат органи ва камида 39 та идоравий бўйсунувдаги тузилма — жамғармалар, марказлар ва бошқа ташкилотлар ташкил этилди.
Бир қарашда бу давлатнинг янги вазифаларга нисбатан табиий реакцияси бўлиб туюлиши мумкин. Бироқ функционал фильтр мавжуд бўлмаган шароитда бундай мантиқ аста-секин эски тизимнинг қайтишига олиб келади: янги идоралар мавжуд вазирликлар ичидаги жараёнлар қайта қурилишидан кўра тезроқ пайдо бўлаверади.
Бундай бўлинишнинг бир нечта эҳтимолий сабабларини ажратиб кўрсатиш мумкин:
Фаолликни намойиш этиш. Янги тузилма — муаммо ҳал этилаётганини қисқа вақт ичида намойиш қилишнинг энг кўзга кўринадиган усули: алоҳида давлат идораси, раҳбар, қарор пайдо бўлади. Айни пайтда мавжуд вазирлик ичидаги жараёнларни қайта қуриш унчалик кўзга ташланмайди ва йиллаб вақт талаб этади. Тезкор натижага йўналтирилган тизимда янги орган тузиш кўпинча жараёнларни ислоҳ қилишдан афзал кўрилади.
Маъмурий салмоқ. Мустақил орган кучлироқ ташкилий мавқе сифатида қабул қилинади: биринчи шахслар билан бевосита мулоқот имконияти, алоҳида бюджет, қўл остида кўпроқ ходимлар, янги раҳбарлик лавозимлари ва идоралараро тизимда ўз музокара позицияси. Бундай ёндашувда янги агентлик тузиш кўпинча мавжуд идорани ички қайта созлашдан кўра афзалроқ кўринади.
Устуворликнинг институционал даражада оширилиши. Экология, ижтимоий ҳимоя, таълим сифати ва бошқа йўналишлар янада юқорироқ мақом ва мувофиқлаштирувчи эътибор даражасига эга бўлди. Бу устуворликни тезроқ белгилаш ва ресурслар билан таъминлашни кучайтириш имконини беради. Бироқ бундай тузилмада соҳа сиёсати учун жавобгарлик бир нечта марказ — вазирлик ва ҳукуматдан ташқаридаги янги орган ўртасида тақсимланади.
Функционал фильтрнинг йўқлиги. Янги тузилмаларни яратиш камдан-кам ҳолларда жамоатчилик муҳокамаси билан бирга кечади: нима учун бу вазифани мавжуд идора доирасида ҳал этиб бўлмайди?
Бундай моделнинг хавфи — ҳисобдорлик сифатининг пасайиши. Бир қарор келишувнинг 4−5 босқичидан ўтса, уларнинг ҳеч бири якуний натижа учун тўлиқ жавобгар бўлмай қолади.
Вазирликлар бўйсунувидаги идоралар тизимли тузоқни юзага келтирмоқда. Вазирлик ўзи учун устувор бўлмаган вазифаларни уларга топширади, лекин ўзининг мақоми, ресурслари ва ваколатларини сақлаб қолади. Функциялар бир-бирига зид келганда, ўзаро ҳамкорлик кўпинча ёзишмалар билан чекланиб қолади, мазмун йўқолади ва масъулиятнинг чегараси билинмай кетади. Натижада, бўйсунувчи орган аниқ натижа учун ишлаш ўрнига, кўзбўямачилик учун қилинадиган фаолиятга — форумлар, учрашувлар, тақдимотларга устуворлик бериши мумкин.
Грузиянинг 2000 йиллардаги тажрибаси «хўжакўрсинга қилинган ислоҳот» хавфини кўрсатиб беради: янги қонунлар, агентликлар ва тартиб-таомиллар амалдаги бошқарув усуллари ўзгаришидан кўра тезроқ пайдо бўлиши мумкин. Ўзбекистон учун бу Ислоҳот 2.0 фақат органларнинг номини ўзгартириш билангина чекланиб қолмаслиги кераклигини англатади.
Шу боис, ислоҳотнинг кейинги босқичи бошқача ташкил этилиши лозим. Агар биринчи тўлқин асосан қисқартириш ва бирлаштириш ислоҳоти бўлган бўлса, иккинчи босқичда қоидаларни ислоҳ қилишга эътибор қаратиш керак: ким ва қандай мезонлар асосида янги органларни тузишга ҳақли экани, оқибатлар қандай баҳоланиши, натижа учун ким жавобгар бўлиши белгиланиши, шунингдек, идорага бўйсунувчи органлар сони қисқартирилиб, бошқарув иерархияси соддалаштирилиши зарур.
2. Маъмурий ислоҳот 2.0 бўйича таклифлар
Ўзини ўзи ташкил этиш қоидалари бизнес ва фуқаролар учун қай даражада мажбурият юкласа, давлатнинг ўзи учун ҳам худди шундай даражада мустаҳкамлаб қўйилиши керак.
Қуйида бир қанча таклифлар келтирилади:
2.1. Қонунчиликдаги олдини олиш механизмлари
Бундай қоидаларнинг биринчи даражаси — қонунчиликдир. Бусиз янги архитектура заиф бўлиб қолади: идоралар функция ва вазифаларнинг такрорланиши, харажатлар ва бошқарув тизими учун оқибатлари нуқтаи назаридан тўлақонли баҳоланмасдан, жорий вазифаларга қараб қайтадан тузилиши ва ўзгартирилиши мумкин бўлади.
Вазирликларни ташкил этиш ва тугатишни фақат қонунга мувофиқ амалга ошириш. Юқори даражадаги республика органларини қайта ташкил этиш қонуности ҳужжатлари асосида эмас, балки қонун асосида амалга оширилиши лозим. Бунда вазирликлар тўғрисидаги низомлар ва уларнинг вазифалари президент томонидан тасдиқланади, бу эса уларнинг стратегик йўналиши устидан президент назоратини сақлаб қолади.
Кечиктирилган ишга тушириш. Ислоҳот эълон қилиниши билан янги архитектуранинг кучга кириши ўртасида камида 6 ойлик ўтиш даври бўлиши керак. Бу давр функционал аудит, ҳуқуқий «тозалаш», кадрлар бўйича қарорлар қабул қилиш ва рақамли due diligence учун зарур. 2022 йилда ўтиш даврининг қисқа бўлгани қўшимча тузатишларни амалга ошириш босқичига кўчирилганини англатарди.
Таркибий ўзгаришлар частотасини чеклаш. Вазирликлар ичидаги доимий ноаниқликка барҳам бериш учун марказий аппаратлар тузилмасига ўзгартириш киритишни қонуний равишда йилига бир мартадан кўп бўлмаган ҳолда чеклаш лозим.
Вазирнинг лавозимда бўлишининг энг кам муддати. Вазирни муддатидан олдин лавозимидан озод этиш учун келишилган асослар мустасно қилинган ҳолда, камида уч йил муддатга тайинланишини белгилаш мақсадга мувофиқ. Бу ўрта муддатли режалаштириш учун шароит яратади, сиёсатнинг давомийлигини оширади ва қисқа муддатли сиёсий жиҳатдан фойдали мақсадларга интилишга бўлган рағбатни камайтиради.
Ислоҳот бошлангандан сўнгги мораторий. Янги тузилма кучга киргач, идораларни қайта қуришга икки йиллик мораторий жорий этиш лозим. Узлуксиз қайта ташкил этишлар бошқарув самарадорлиги тўпланишига тўсқинлик қилади ва узоқ муддатли режалаштиришни чеклайди.
2.2. Ихчам Ҳукумат девони
Ҳуқуқий чекловларнинг ўзи етарли эмас. Ижро этувчи ҳокимият тузилмаси барқарор бўлган тақдирда ҳам, идоралараро қарорларни ким мувофиқлаштиради ва бу мувофиқлаштириш маркази навбатдаги келишув босқичига айланиб қолмайдими, деган савол очиқ қолади. Шу боис иккинчи йўналиш Вазирлар Маҳкамасини ислоҳ қилиш бўлиши керак.
Гап Вазирлар Маҳкамасидан воз кечиш ҳақида эмас, балки унинг аппаратини ислоҳ қилиш тўғрисида кетмоқда. Бош вазир ўринбосарлари ва уларнинг котибиятлари институтидан воз кечиш ҳамда уларнинг ваколатларини тегишли вазирликлар ўртасида тақсимлаш масаласини кўриб чиқиш мақсадга мувофиқ.
Вазирлар Маҳкамаси аппаратининг ўзини штатларни 35 фоизга қисқартирган ҳолда ихчам Ҳукумат девонига айлантириш мумкин. Бундай девон вазирларнинг ўрнини босмаслиги ёки Президент администрациясининг ишини такрорламаслиги керак. Унинг вазифаси — идоралараро мувофиқлаштириш, қарорлар ижросини мониторинг қилиш ва KPI’ни баҳолашдан иборат.
Президент администрациясининг ўзида сўнгги йилларда мувофиқлаштирувчи аппарат кенгайганини ҳисобга олсак, бу ёндашув ўринли: 2025 йилда администрация раҳбарининг бешта ўринбосари лавозими жорий этилди, идоралараро мувофиқлаштириш билан шуғулланувчи янги маслаҳатчилар ва департаментлар пайдо бўлди.
Ҳукуматнинг норма ижодкорлиги бўйича ваколатларини қайта кўриб чиқиш. Вазирлар Маҳкамасининг қарорлар чиқариш ҳуқуқини қайта кўриб чиқиш, унинг тезкор масалалар бўйича фармойишларини эса сақлаб қолиш мақсадга мувофиқ. Соҳавий тартибга солишни тегишли вазирликларга буйруқлар шаклида, соҳалараро ва стратегик тартибга солишни эса президентга фармон ва қарорлар шаклида топшириш лозим.
2.3. «Ҳузуридаги» мақомига эга идораларни чеклаш
Тарқоқликнинг яна бир манбаи — «ҳузуридаги» мақомига эга органлардир. Бундай шаклдан кўпинча сиёсий салмоқни ошириш мақсадида фойдаланилади, айни пайтда у вазифаларни одатий вазирлик вертикалидан чиқариб, масъулият тақсимотини мураккаблаштиради.
Бугунги кунда президент ва Президент администрацияси ҳузурида камида 14 та, вазирлик ва қўмиталар ҳузурида эса яна 26 та орган фаолият юритмоқда. Бу давлат аппаратининг кўп поғонали тизимини юзага келтириб, бошқарувни қийинлаштиради.
«Президент ҳузуридаги» ва «Президент администрацияси ҳузуридаги» органлар фақат тармоқдан юқори турувчи вазифалар учун ташкил этилишини белгилаш таклиф этилмоқда. Бошқа барча ҳолларда вазифа вазирликка ўтказилиши ёки манфаатлар тўқнашувини бартараф этиш учун автономлик зарур бўлса, мустақил деб расмийлаштирилиши керак. Бу, айниқса, ўзлари назорат қиладиган органларга қарам бўлмаслиги керак бўлган инспекциялар ва тартибга солувчи идоралар учун муҳим.
2.4. Маъмурий ислоҳот 2.0 матрицаси: битта соҳа — битта масъул
Агар бу тамойиллар институционал тузилмага кўчирилса, асосий мантиқ қуйидагича бўлиши мумкин: битта соҳа — битта масъул орган, мустақил назорат ва инспекция органлари эса алоҳида.
Қуйида ваколатлари сезиларли даражада кенгайтирилган «суперидораларнинг» тахминий матрицаси келтирилган (функционал аудитни талаб қилувчи хомаки лойиҳа):
Таклиф этилаётган орган | Жорий тузилма | Функцияси | Шакли |
ТАШҚИ ИҚТИСОДИЙ ВА ФИСКАЛ БЛОК | |||
Ташқи алоқалар вазирлиги | ТИВ + ИССВ + Хорижий инвестицияларни жалб этиш агентлиги + «Ватандошлар» жамоат фонди | Инвестициялар, экспорт, ташқи ишлар | 4 та органни бирлаштириш |
Молия вазирлиги | Иқтисодиёт ва молия вазирлиги (Молия блоки) + Ғазначилик + Давлат захиралари + Саноат кооперацияси ва давлат харидлари агентлиги (харидлар) | Фискал сиёсат, бюджет, ғазначилик | 4 та органни бирлаштириш; алоҳида: Пробир назорати инспекцияси |
Давлат даромадлари қўмитаси | Солиқ қўмитаси + Божхона қўмитаси | Солиқлар, божхона божлари ва йиғимлар | 2 та органни бирлаштириш |
Бозор ислоҳотлари ва хусусийлаштириш вазирлиги | Иқтисодиёт ва молия вазирлигининг Иқтисодиёт блоки + Саноат сиёсати (ИССВдан) + Давлат активлари агентлиги + «Ўзтўқимачиликсаноат» уюшмаси + Фармацевтика агентлиги (қисман) + Саноат кооперацияси ва давлат харидлари агентлиги (кооперация) | Макроиқтисодиёт, саноат, хусусийлаштириш, давлат активлари | 6 та органни бирлаштириш |
Бозор назорати агентлиги | Техник жиҳатдан тартибга солиш агентлиги + Техник жиҳатдан тартибга солиш инспекцияси | Техник тартибга солиш, сифат инфратузилмаси, бозор назорати | 2 та органни бирлаштириш |
ИЖТИМОИЙ ВА ГУМАНИТАР БЛОК | |||
Ижтимоий ҳимоя вазирлиги | Камбағалликни қисқартириш ва бандлик вазирлиги + Ижтимоий ҳимоя миллий агентлиги + Оила ва хотин-қизлар қўмитаси + Ташқи меҳнат миграцияси агентлиги | Бандлик, ижтимоий ҳимоя, камбағалликни қисқартириш, миграция | 4 та органни бирлаштириш |
Аграр ривожланиш ва озиқ-овқат вазирлиги | Қишлоқ хўжалиги вазирлиги + Ветеринария ва чорвачиликни ривожлантириш қўмитаси + Агросаноат мажмуи устидан назорат қилиш инспекцияси | Аграр сиёсат, озиқ-овқат хавфсизлиги, ветеринария | 3 та органни бирлаштириш; алоҳида: Карантин агентлиги ва Агросаноат инспекцияси |
Таълим ва фан вазирлиги | Мактабгача ва мактаб таълими вазирлиги + Олий ва ўрта махсус таълим вазирлиги + Касб-ҳунар таълими агентлиги + Ихтисослаштирилган мактаблар агентлиги | Инсон капиталини ривожлантириш | 4 та органни бирлаштириш |
Маданият, туризм ва спорт вазирлиги | Маданият вазирлиги + Спорт вазирлиги + Туризм қўмитаси + Ёшлар ишлари агентлиги + Кинематография агентлиги + Маданий мерос агентлиги | Маданият, туризм, спорт, ёшлар сиёсати | 6 та органни бирлаштириш; алоҳида: Антидопинг агентлиги |
Соғлиқни сақлаш вазирлиги | Ўзгаришсиз | Аҳоли саломатлигини муҳофаза қилиш | GxP маркази сақлаб қолинади; алоҳида: Санэпидқўмита |
Таълим сифати агентлиги | Таълим сифатини назорат қилиш давлат инспекцияси + Билим ва малакаларни баҳолаш агентлиги | Таълим сифати, малака, аккредитация | 2 та органни бирлаштириш |
ИНФРАТУЗИЛМА ВА РЕСУРС БЛОКИ | |||
Экология ва сув ресурслари вазирлиги | Экология қўмитаси + Сув хўжалиги вазирлиги + Гидромет + Ўрмон хўжалиги агентлиги + Саноат чиқиндиларини бошқариш агентлиги | Экология, иқлим, сув ресурслари | 5 та органни бирлаштириш; алоҳида: Сув хўжалиги объектларини эксплуатация қилиш агентлиги ва Сув хўжалиги объектлари хавфсизлиги инспекцияси |
Қурилиш ва урбанизация вазирлиги | Қурилиш ва уй-жой коммунал хўжалиги вазирлиги + Урбанизация қўмитаси | Қурилиш, уй-жой, урбанизация | 2 та органни бирлаштириш; алоҳида: Кадастр агентлиги ҳамда Қурилиш ва уй-жой коммунал хўжалиги инспекцияси |
Транспорт вазирлиги | Транспорт вазирлиги + Автомобиль йўллари қўмитаси | Транспорт, йўллар, логистика | 2 та органни бирлаштириш; алоҳида: Фуқаро авиацияси агентлиги ва Транспорт инспекцияси |
Энергетика ва минерал ресурслар вазирлиги | Энергетика вазирлиги + Геология вазирлиги + «Ўзатом» + Энергия самарадорлиги миллий агентлиги | Ёқилғи-энергетика комплекси, ер қаъри, атом энергетикаси, энергия самарадорлиги | 4 та органни бирлаштириш; алоҳида: энергия бозори регулятори, Ёқилғи-энергетика комплекси, кон-металлургия саноати ва геология инспекцияси |
Рақамли иқтисодиёт ва инновациялар вазирлиги | Рақамли технологиялар вазирлиги + «Ўзбеккосмос» + Инновациялар агентлиги | Рақамли технологиялар, сунъий интеллект, инновациялар, космос | 3 та органни бирлаштириш; алоҳида: Телекоммуникацияларни тартибга солиш агентлиги ва Ахборотлаштириш инспекцияси |
ДАВЛАТ-ҲУҚУҚИЙ ВА КУЧ ИШЛАТАР ТУЗИЛМАЛАР БЛОКИ | |||
Адлия вазирлиги | Адлия вазирлиги + «Ўзархив» + Персоналлаштириш агентлиги | Ҳуқуқ, норма ижодкорлиги, архив иши | 3 та органни бирлаштириш |
Мудофаа вазирлиги | Мудофаа вазирлиги + Фавқулодда вазиятлар вазирлиги | Мудофаа, фавқулодда вазиятлар ва фуқаро муҳофазаси | 2 та органни бирлаштириш; алоҳида: Мудофаа саноати агентлиги |
СТРАТЕГИК ВА МУВОФИҚЛАШТИРУВЧИ БЛОК | |||
Ривожланиш ва ислоҳотлар агентлиги | Стратегик ривожланиш ва ислоҳотлар агентлиги + Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар маркази + «Тараққиёт стратегияси» маркази | Стратегия, ислоҳотлар, таҳлил | 3 та органни бирлаштириш |
Вазирлар Маҳкамаси | Вазирлар Маҳкамасининг ихчам аппарати | Идоралараро мувофиқлаштириш, KPI мониторинги | Аппаратни қайта ташкил этиш |
Жадвалга киритилмаган давлат органлари, жумладан, Ички ишлар вазирлиги, Радиация ва ядро хавфсизлиги қўмитаси, Дин ишлари бўйича қўмита ва бошқа тузилмалар, шунингдек, ижро этувчи ҳокимият таркибига кирмайдиган органлар — Президент администрацияси, Марказий банк, Ҳисоб палатаси, Коррупцияга қарши курашиш агентлиги ва бошқаларни ўзгаришсиз қолдириш таклиф этилмоқда.
3. Иерархияни соддалаштириш: 15 поғонадан 9 поғонага
Давлат органларини кенгайтиришнинг ўзи бошқарув муаммосини ҳал қилмайди. Янги вазирликлар ичида аввалги кўп поғонали иерархия сақланиб қолса, тарқоқлик шунчаки бўлинмалар даражасига кўчади. Шу боис ислоҳотнинг кейинги блоки марказий аппаратларнинг ички тузилишига қаратилиши керак.
Бугунги кунда марказий аппаратларда 15 тагача поғонадаги лавозимлар иерархияси сақланиб қолган. Бундай модель қарор қабул қилиш жараёнини узайтиради, келишувлар сонини кўпайтиради ва шахсий жавобгарликни сусайтиради.
Австралия тажрибаси. Австралия давлат хизмати шарҳи таснифлашнинг 13 даражасидан 8 даражасига ўтишни тавсия қилган ва раҳбарлар учун оптимал «бошқарув меъёри» — 8−10 нафар бевосита бўйсунувчи бўлиши кераклигини белгилаб берган.
3.1. Замонавий ташкилий тузилмага ўтиш
Занжирни 9 та лавозимгача қисқартириш таклиф этилмоқда. Бунда раҳбарнинг маслаҳатчиси ва ёрдамчиси иерархик занжирдан чиқарилиб, раҳбар девони сифатида фаолият юритади.
№ | Амалдаги модель (15 поғона) | Ислоҳот 2.0 (9 та лавозим) |
1 | Раҳбар | Раҳбар |
2 | Раҳбарнинг биринчи ўринбосари | Раҳбар ўринбосари |
3 | Раҳбар ўринбосари | Департамент директори |
4 | Бошқарув занжиридаги маслаҳатчи | Департамент директори ўринбосари / Бошқарма бошлиғи |
5 | Бошқарув занжиридаги ёрдамчи | Бўлим бошлиғи |
6 | Департамент бошлиғи | Бош мутахассис |
7 | Департамент бошлиғининг биринчи ўринбосари | Мутахассис |
── Раҳбар девони (иерархиядан ташқари) ── | ||
8 | Департамент бошлиғи ўринбосари | Раҳбар маслаҳатчиси |
9 | Бошқарма бошлиғи | Раҳбар ёрдамчиси |
10 | Бошқарма бошлиғи ўринбосари | Тугатилади: раҳбарнинг биринчи ўринбосари; департамент, бошқарма ва бўлим бошлиқларининг биринчи ҳамда оддий ўринбосарлари; етакчи мутахассис. |
11 | Бўлим бошлиғи | |
12 | Бўлим бошлиғи ўринбосари | |
13 | Бош мутахассис | |
14 | Етакчи мутахассис | |
15 | Мутахассис |
3.2. Бўлинмалардаги ходимларнинг минимал сонини ошириш
Амалдаги модель | Маъмурий ислоҳот 2.0 |
Департамент — 20 штат бирлигидан | Департамент — 24 штат бирлигидан |
Бошқарма — 7 ш. б.дан | Бошқарма — 12 ш. б.дан |
Бўлим — 2 ш. б.дан | Бўлим — 7 ш. б.дан |
Бўлим штатида 5 ва ундан ортиқ ходим бўлса, бўлим бошлиғи ўринбосари лавозимини жорий этишга йўл қўйилади. | Агар блокда 6 ёки ундан кам ходим бўлса, алоҳида лавозимлар (кадрлар бўйича мутахассис, юристконсулт, бухгалтер ва ҳ.к.) жорий этилади ёхуд вазифалардан келиб чиқиб, битта бўлимга бирлаштирилади. |
Бу чегаралар бўлинма раҳбарларининг ваколатларини кенгайтириб, уларга мустақил қарор қабул қилиш ва вазифаларни тақсимлаш имконини беради, натижада бўлинма ўзини ўзи таъминлай оладиган бўлади. Чегаралар пастроқ бўлса, кенгайтирилган вазирликлар худди шу тарқоқликни фақат бир поғона қуйи даражада такрорлайди.
Шунингдек, департамент ва бошқарма унитар бирликлар эканини белгилаб қўйиш лозим. Департаментлар таркибида бошқармалар ва бошқармалар таркибида бўлимлар ташкил этишга йўл қўйилмайди.
4. Кейинги босқичда нималарни инобатга олиш муҳим?
Тўғри лойиҳалаштирилган архитектура ҳам, агар уни ишга тушириш тузилмаларнинг шунчаки механик бирлашишига айланиб қолса, иш бермаслиги мумкин. Шу муносабат билан тўртта амалий масалани олдиндан ҳал қилиш лозим: молия, кадрлар, рақамли тизимлар ва янги моделнинг ҳуқуқий ҳимояси.
Ислоҳот бюджети очиқ-ошкора бўлиши керак. Қайта ташкил этиш тўғрисидаги ҳужжатлар имзолангунига қадар харажатлар матрицаси эълон қилиниши шарт. Унга тузилмаларни бирлаштириш, IT-интеграция ва кадрларни мослаштириш бўйича бир марталик харажатлар ҳамда бошқарув аппарати харажатларини қисқартиришдан кутилаётган самара киритилиши лозим.
Ислоҳот тақдирини кадрлар ҳал қилади. Янги лавозимлар учун танловлар ўтказилмаса, шунингдек, лавозими сақланиб қолаётган ёки ўзгараётган ижрочилар ҳамда ўрта бўғин раҳбарларининг маошлари оширилмаса, ислоҳот кадрлар қўнимсизлиги хавфига ва мослашиш билан боғлиқ қийинчиликларга дуч келади.
Рақамли «due diligence». Ҳар қандай бирлаштириш, пировардида, реестрлар, маълумотлар базалари ва ҳужжат айланиши тизимларига бориб тақалади. Агар интеграция олдиндан режалаштирилмаган бўлса, биринчи навбатда, давлат хизматларидан фойдаланувчилар, давлат харидлари иштирокчилари, бизнес ва импортёрлар жабр кўради.
Ҳуқуқий асос — бу қайта парчаланишдан ҳимоя. Ислоҳот барқарорлигини вазирликлар ва мустақил идоралар тузиш масаласини парламентда кўриб чиқиш ҳамда янги тузилма ташкил этишдан олдин унинг вазифаларини мажбурий тартибда таҳлил қилишга оид нормалар таъминлаши керак.
Хулоса
2022−2023 йиллардаги маъмурий ислоҳот ижро ҳокимиятини ихчамроқ ва замонавийроқ қилди, бироқ унинг натижалари институционал жиҳатдан мустаҳкамланмади. Шу сабабли, янги қарор қабул қилувчи марказларнинг пайдо бўлиши ҳисобига тизим мураккаблашиб бормоқда.
Маъмурий ислоҳот 2.0 нафақат ижро этувчи ҳокимиятдаги иерархияни соддалаштиришга, балки давлат органлари бўлиниб кетиши механизмининг ўзига ҳам чек қўйишга қаратилган бўлиши лозим. Бунинг учун органларни ким,қандай асосларга кўра ва қандай тартибда ташкил этишга ҳақлилиги, оқибатлари қандай баҳоланиши ҳамда натижа учун аниқ ким жавобгарлиги қонун билан белгилаб қўйилиши керак.
Натижада идораларни бирлаштириш ва мавжуд органлар ўртасидаги бир-бирини такрорловчи вазифаларни бартараф этиш синергияси ҳисобига бошқарув ходимларини 20 фоизга ва ундан кўпроққа, яъни 44 минг лавозимдан 9 мингтасини қисқартириш мумкин бўлади. Бу йилига 2,6 трлн сўмдан ортиқ маблағни тежашга олиб келади ва айни вақтда ҳукумат самарадорлигини оширади.
Биринчи қадам — 68 та давлат органининг функционал аудитини ўтказиб, бир-бирини такрорловчи функцияларни аниқлаш ва уларнинг қайсиларини вазирликларга интеграция қилиш мумкинлигини белгилаш. Иккинчи — ижро этувчи ҳокимият органларини ташкил этиш, қайта ташкил этиш ва тугатиш тартибини мустаҳкамловчи қонунни қабул қилиш. Учинчи — янги архитектурани тайёрлаш ва хавфсиз жорий этиш учун олти ойлик ўтиш даври билан ислоҳотни ишга тушириш.
Беҳзодхон Алихонов — Гарвард университети катта ўқитувчи-ассистенти, Гарвард университети қошидаги Дэвис маркази илмий ходими.
Муаллиф фикри таҳририят нуқтаи назарини ифодаламаслиги мумкин.