Тарихий нутқ. «Мактабларда ватанпарварлик дарслари жорий этила бошладими — бу давлатда нимадир рисоладагидек эмас» — Лев Шлосберг
Сиёсатчи Лев Шлосберг 2023 йилнинг июнида «иноагент» («хорижий агент») деб эълон қилинган ва шу йилнинг ўзида Россия армиясини «обрўсизлантирганлик» учун икки марта маъмурий жаримага тортилган. Унга нисбатан биринчи жиноий иш 2025 йилнинг июнида Россия армиясини такроран «обрўсизлантириш» бўйича очилган. Бунга, Медуза нашрининг ёзишича, Шлосбергнинг «Одноклассники» тармоғига жойлаштирилган мунозара ёзуви сабаб бўлган. Ушбу мунозарада сиёсатчи Россия ва Украина ўртасидаги ўт очишни зудлик билан тўхтатиш зарурлигини ёқлаб чиққан эди.
«Фейк хабарлар»га тааллуқли жиноий иш эса 2025 йилнинг 3 декабрида Шлосбергнинг ўз Telegram каналида 2022 йил 25 февраль куни Британиянинг Daily Mirror газетасининг Путин тасвири туширилган муқоваси акс этган постни репост қилгани учун қўзғатилган. Шундан сўнг — 5 декабрь куни Лев Шлосберг қамоққа олинган эди.
Лев Шлосберг ишини Псков шаҳар суди 14 август куни кўриб чиқди. Медузанинг таъкидлашича, суд мажлисида музокаралар сиёсатчининг ҳар учала адвокати иштирокисиз ўтди (иккитаси бошқа суд жараёнларида банд эди, бири эса шифохонада ётганди). Суд мажлиси бошқа кунга қолдирилмади ва Шлосбергнинг эътирозларига қарамай, унга давлат томонидан адвокат тайинланди. Натижада сиёсатчи музокараларда иштирок этмади, бироқ жараён сўнгида судга охирги сўзи билан мурожаат қилди.
Шлосберг ўзининг ҳукумат буюртмаси билан ноқонуний таъқиб қилинаётганини, Россия жамияти ва суд эса унинг айбсиз эканини жуда яхши тушуниб турганини маълум қилди. Шундан сўнг «Яблоко» раиси ўринбосари узоқ нутқ сўзлаб, урушни зудлик билан тўхтатишни ва Украина билан сиёсий музокараларни бошлашни талаб қилди.
Шлосберг Украинадаги уруш ҳақида гапираркан, жумладан, XXI асрда яшаётган мамлакат яна XX асрдаги кескин йўналишга тушиб қолганини, келажак ўрнига — ўтмишга қараб кетаётганини таъкидлади.
«2022 йил 24 февралда мамлакатимизга Иккинчи жаҳон урушидан кейин илк бор уруш даври қайтди. Бу уруш даври истисносиз барча Россия фуқароларининг ҳаётини ўзгартирди. Бу вақт мобайнида минглаб одамларнинг умрига муддатидан аввал зомин бўлинди. Эртами-кечми, ҳалок бўлганларнинг номлари билан бирга аниқ ва тўлиқ сони эълон қилинади ва бутун мамлакат бу мотамнома рўйхатидан даҳшатга тушади», — деди у.
Сиёсатчи, шунингдек, ҳар бир фуқаронинг Россия Конституциясида кафолатланган яшаш ҳуқуқини эслатиб ўтди. Унга кўра, нафақат яшаш ҳуқуқи, балки ҳар бир инсоннинг муносиб ҳаёти ва эркин камолоти учун шароит яратишга қаратилган давлат сиёсати юритилиши кафолатланган.
«Муносиб ҳаёт — бу ўзи, ота-онаси, фарзандлари ва набиралари учун қўрқмасдан яшаш демакдир. Муносиб ҳаёт — бу инсоннинг ўз келажагини ва кейинги авлодлар, ҳам ўз оиласи, ҳам бутун жамият келажагини англаб етишидир. Инсон учун муносиб ҳаёт — бу урушсиз, ҳар лаҳзада тўсатдан ўлиш хавфи бўлмаган ҳаётдир. Муносиб ҳаёт — мамлакатдаги фуқаролик мулоқоти ва фуқаролик тинчлигидир. Муносиб ҳаёт фақат тинчлик шароитидагина бўлиши мумкин. Тинчлик ҳар бир инсон ҳаётининг шартидир», — деди Лев Шлосберг.
Сиёсатчига нисбатан таъқиб 2023 йилдан бошланганига қарамай, унга қўйилган айбловлар замирида унинг 2017 йилги машҳур нутқи ҳам бор. 2017 йилнинг 6 июнь куни Лев Шлосберг Псков вилояти депутатлар йиғилишида «ватанпарварлик дарслари» ҳақида ўқиган нутқи кенг муҳокамаларга сабаб бўлганди.
Бу нутқ «ёшларни ватанпарварлик руҳида тарбиялаш бўйича қўшимча таълим дастурини ишлаб чиқиб, ўқув муассасаларида жорий этиш, кейинчалик дастурни Россия мактаблари ва университетларига татбиқ этиш» ташаббусига жавобан янграган. Gazeta ушбу нутқнинг таржимасини келтиради.
Давлат ватанпарварлиги хуружи ҳақида
Мактабларда давлат ватанпарварлиги дарслари жорий этила бошладими, демак, бу давлатда нимадир рисоладагидек эмас. Болаларга Ватанни севишни ўргатишга тўғри келаётган экан, демак, Ватан ўз фарзандларини севмайди.
Ватанпарварлик бу — Ватанга муҳаббат, шахсга хос туйғу, инсоннинг шахсий кечинмасидир. Ватан — давлат ҳам, ҳокимият ҳам эмас. Ватан — инсонни ҳаётининг илк дамлари билан боғлаб турувчи «бир парча ер».
Агар одамларни болаликдан давлатни, ҳокимиятни севишга ўргата бошлашса, бу ватанпарварлик эмас, балки уларда садоқат ва итоатгўйликни тарбиялаш дегани. Бундай тарбия топган одам Ватан тақдири ҳал бўлаётган ҳал қилувчи паллаларда Ватанга муҳаббат ва давлатга садоқат ўртасида қолиб, Ватанга хиёнат қилиши мумкин. Чунки Ватанга муҳаббат баъзан давлатга, ҳокимиятга қарши чиқишни талаб қилади.
Ватанпарварликни кўпинча ҳарбий тарих, қон ва қурбонлар тарихи билан қориштириб юборишади. Тирик ҳукмдорлар эса ҳеч нарса дея олмайдиган марҳумлар ортига яшириниб олади.
Болаларга Фуқаролар уруши ҳақида сўзлаб берганда, бу қизилларнинг оқлар ва яшиллар устидан қозонган ғалабаси эмас, балки умуммиллий фожиа бўлганини айтишармикан?
Болаларга ватанпарварлик ҳақида Улуғ Ватан уруши мисолида сўзлаб беришаркан, бу ғалабага ниманинг эвазига эришилганини ҳам айтишармикан? Уруш бошланмасданоқ қириб ташланган қўмондонлар ва ҳарбий мутахассислар, Молотов-Риббентроп пакти, Сталиннинг мудҳиш хатолари, ҳалигача топилмаган ва дафн этилмаган миллионлаб аскарлар, Ғалабадан сўнг концлагерларга сургун қилинган ғолиблар, чекка ҳудудларга беркитилган ногиронлар, уруш болалари, концлагерлардаги оммавий қабрлар устига қурилган кўп қаватли уйлар ҳақида-чи?
Уларга миллионлаб чақувлар, «қора қарғалар» (тунда ҳибсга олишга келадиган НКВД машинасининг халқ орасидаги номи, таҳр.), «учликлар» (тройка — 1937−1938 йиллардаги Катта террор даврида судсиз ҳукм чиқарган НКВД органлари: маҳаллий НКВД бошлиғи, партия котиби ва прокурор, таҳр.), ГУЛАГ (лагерлар бош бошқармаси, таҳр.), «уч бошоқ қонуни», болаларга 12 ёшдан ўлим жазоси жорий этилгани ҳақида айтиб беришармикан? Бу ҳам ватанпарварликнинг бир қисми, буниси билан ҳам фахрланиш керак бўладими? Ёки — ҳеч қачон қайтарилмаслиги учун — шунчаки хотирада сақлаш керакми?
«Такрорлашимиз мумкин» («Можем повторить») — шуми ватанпарварлик?
Гагарин коинотга учиши учун Королёв маҳкумликда мўъжизавий тарзда омон қолишига тўғри келгани ҳақида болаларга айтиб беришадими?
Александр Исаевич Солженициннинг сургун қилиниши ва қайтиши ҳақида болаларга сўзлаб беришадими? Варлам Тихонович Шаламовнинг «Колима ҳикоялари» ҳақида-чи?
Болаларга Андрей Дмитриевич Сахаров, унинг сургун қилиниши, юксалиши ва ўлими ҳақида айтиб беришадими?
Болаларга 6-ротанинг ҳалокати тўғрисида сўзлаб беришаркан, уларга фожиа сабабларини ҳам айтишадими? Пасткашлик ва хиёнат, қўрқоқлик ва ёлғон ҳақида-чи? Ҳеч қандай жавобгарликка тортилмаганлар тўғрисида-чи?
Болаларга «Курск», «Норд-ост», «Беслан» ҳақида сўзлаб беришадими? Ҳалок бўлганларнинг барчаси — катталару болалар — азоб чеккани ва қўрққани, лекин давлат уларни қутқара олмагани ҳақида-чи? Қаҳрамонлар ҳақида гапириб, уларнинг қурбон бўлганини айтмаслик ватанпарварликданми?
Болаларга XXI асрдаги Қрим Республикаси тарихи ҳақида сўзлаб беришаркан, уларга парламентнинг қурол билан эгаллаб олингани, қрим-татарлар, Донбасс, эълон қилинмаган биродаркушлик урушида ҳалок бўлганларнинг шу кунгача махфий сақланаётган рўйхатлари, «их там нет» («у ерда бизнинг қўшинларимиз йўқ») деган гаплар, Boeing’нинг толесиз йўловчилари ҳақида ҳам сўзлаб беришадими?
Халқнинг азоб-уқубатлари ҳақидаги аччиқ ҳақиқат давлат ватанпарварлиги дарсликларига киритиладими? Нима учун мамлакатимизда ватанпарварлик тарбияси биринчи навбатда ҳарбий-ватанпарварлик руҳида? Нега тинчликпарвар ватанпарварлик эмас? Зўравонлик ва қон тўкишни олқишлайдиган ватанпарварлик кимни тарбиялаши керак? Бундай сабоқ олган болалар нимага тайёр бўлиши лозим? Улар шахсан қотиллик қилишга тайёр туриши керакми?
Биз болаларни урушга тайёрламоқчимизми ёки тинчликка? Уларга нафрат ва адоватни ўргатмоқчимизми ёки ҳамдардлик ва муҳаббатними?
Мамлакатимизга нафрат устига қурилган ватанпарварлик керакми ёки меҳр-муҳаббатга асосланган ватанпарварлик?
Биз болаларни инсон ҳаётини қадрлашга ўргатишни истаймизми?
«Халқнинг меҳру эъзозин тоабад қозонганман —
Созим-ла юракларда эзгу ҳислар қўзғатдим.
Мен Эркни улуғладим шу қабиҳ замонамда,
Мазлумларга шафқат ҳиссин уйғотди…" (рус тилидан Мирпўлат Мирзо таржимаси)
Бугун Россия раҳбарларидан қайси бири Александр Сергеевич Пушкин ортидан бу сўзларни такрорлашга тайёр? Давлат ватанпарварлигининг устунларидан қайси бири урушларни тўхтатиш, озодлик ва тинчлик ўрнатиш йўлида жонини фидо қилишга ҳозир?
Ҳукмрон шахсни тириклигида улуғлаш — ватанпарварликми ёки мансабпарастлик ва лаганбардорлик?
Ватанга муҳаббат давлатнинг чўпчагу афсоналарини олқишлаш эмас. Агар ватанпарварлик исталган замондаги ҳукмрон партия тарихидан келиб чиқиб ўргатилса, инсоннинг шахсий тарихи билан давлатнинг расмий тарихи бир-бирига мос келмай қолади. Шу нуқтадан бошлаб инсон давлатнинг сохталиги ва дабдабали иккиюзламачилигидан ўзини четга тортади, шу нуқтадан бошлаб давлат у учун бегона бўлиб қолади.
Ватанпарварликни мажбуран сингдириш — ҳар қандай даврда, ҳар қандай мамлакатда давлатнинг сиёсий хонавайронлик ёқасида эканидан далолатдир.
Агар халқ давлатни севиши учун бирор сабаб бўлмаса, уни давлатни севишга мажбурлаш ҳақида ўйлаш керакми ёки давлатнинг одамларга нисбатан сиёсатини ўзгартириш тўғрисидами? Зўравонлик орқали эришилган муҳаббат инсонда меҳр ва инсонпарварликни пайдо қила оладими?
Ватанга муҳаббат бу — ўта шахсий туйғу, у дарсликлар, президентлар, парламентлар ва ҳукуматлар қарорлари ёки партия қурултойлари билан тарғиб қилинмайди.
Ватанпарварлик озодликдан, инсон ҳуқуқ ва эркинликларидан, тўкинлик ва фаровонликдан, яқин-у узоқдаги инсонларга бўлган муҳаббатдан бунёд бўлади. Ватанпарварлик камбағаллик ва муҳтожликдан, камситиш ва ҳақоратлардан, инсонга беписандликдан, ёлғон ва риёдан униб чиқмайди.
Давлат одамларга ватанпарварликдан дарс бериши мумкин: ёлғонни бас қилиш ва халққа хизмат қилишни бошлаш билан. Шунда мактабларда давлат ватанпарварлиги дарсларини ўтиш ҳеч кимнинг хаёлига ҳам келмайди, чунки болалар Ватан уларни севишини шундоқ ҳам билиб туради.