Шарафейбой масжиди: Тошкентда сақланиб қолган татар мероси

Шарафейбой масжиди — Тошкентдаги татар меросининг ноёб меъморий ва тарихий ёдгорлиги ҳисобланади.

У 1868 йилда Чорсу бош бозори яқинида нуфузли татар савдогари, ҳомий ва Тошкентнинг Осиё қисми хўжалик ҳамда жамоат бошқарувининг биринчи раиси бўлган Шарафиддин Зейнагобиддинов (Шарафейбой) томонидан барпо этилган. Туркистон ўлкаси ҳарбий губернаторига юборилган маълумотларда Шарафейбой «ишлар ва халқ орасида катта таъсирга эга шахс» сифатида таърифланган.

У Тошкентга Қўқон хонлиги даврида келган ва шаҳардаги татар жамоасининг етакчиси бўлган.

Шарафейбой томонидан барпо этилган мажмуа масжид, мадраса ва турар-жой биноларини ўз ичига олган. Масжид биноси ўзига хос меъморий услуби билан ажралиб турган: унда гумбазли ва ёғоч элементлар, ўйма ганч, бадиий наққошлик ҳамда безакли орнаментлар уйғунлашган.

Масжиднинг вақф мулки ҳам бўлган: 3 та дўкон ва 8 таноб (тахминан 12,8 гектар) ер. Бу мулкдан тушган даромад масжидни таъмирлаш ва имом-хатиб ҳамда суфийга маош тўлашга сарфланган. Мадрасада (ҳозиргача сақланмаган) турли даврларда 20 нафардан 90 нафаргача шогирд таълим олган. Талабаларни таъминот қилиш Шарафейбой маблағлари ҳисобидан амалга оширилган.

1928 йилдан кейин бино коммунал уй-жой ва омбор сифатида фойдаланилган. 1960-йиллар бошида ҳужраларнинг бир қисми ва минорa бузиб ташланган. Шунга қарамасдан, йўқотишлар ва қайта қуришларга қарамай, у ўзининг тарихий қийматининг катта қисмини сақлаб қолган.

Масжид меҳроби устида ўзбек тилида араб ёзувида қуйидаги сўзлар битилган:
«Бу масжидни — илм масканини барпо этган зотга миннатдорлик».

Ҳозирги кунда масжид таъмирланиб, қайта тикланган. Унинг ичида «Қуштут» галереяси жойлашган бўлиб, унда ислом ва татар маданиятига оид экспонатлар — қўлёзмалар, Қуръоннинг қадимий нашрлари ва хаттотлик анжомлари намойиш этилмоқда.

Масжид ҳозир ҳам фаолият юритмоқда ва кеч ўрта асрлар меъморчилик анъаналарини сақлаб қолган ҳақиқий дурдона ҳисобланади.